![Koningsplein, oost. hoek. Portieken en voorgevels van de gebouwen op het Koningsplein ; Kerk Sint-Jakob op Koudenberg, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001095/10001095_0006A_M02.jpg)
![Koningsplein. Portieken en voorgevels van de gebouwen op het Koningsplein ; Kerk Sint-Jakob op Koudenberg, zuid.-oost. kant en zuid. hoek, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001095/10001095_0006A_M01.jpg)
![Koningsplein. Kerk Sint-Jakob op Koudenberg, detail portiek, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001095/10001095_0006A_M04.jpg)
![Koningsplein. Kerk Sint-Jakob op Koudenberg, detail portiek, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001095/10001095_0006A_M05.jpg)
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
kerk/kathedraal/basiliek
Ontwerper(s)
Barnabé GUIMARD – 1776-1780
Louis MONTOYER – 1785-1787
Tilman-François SUYS – architect – 1849-1851
J.B.V. BARRÉ – architect – 1775
Juridisch statuut
Beschermd sinds 22 december 1951, 02 december 1959
Stijlen
Neoclassicisme
Inventaris(sen)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
- Kerkkappen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 1830-1940 (Urban - 2019)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Wetenschappelijk De wetenschappelijke waarde wordt vaak erkend in het geval van landschappen (parken, halfnatuurlijke gebieden). Binnen de context van een onroerend goed kan het gaan om de aanwezigheid van een (bouw)element (bijzonder materiaal, experimenteel materiaal, bouwprocédé of -component) of getuigenis van een ruimtelijk-structurele ruimte (stedenbouwkundig) waarvan het behoud moet worden overwogen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In het geval van archeologische vindplaatsen en overblijfselen wordt de wetenschappelijke waarde erkend in relatie tot het uitzonderlijke karakter van de resten op het gebied van ouderdom (bijvoorbeeld de Romeinse villa in Jette), de uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijvoorbeeld de site van het vroegere dorp Oudergem) of de uniciteit van de elementen (bijvoorbeeld een volledig bewaard dakspant) en derhalve op dat vlak een uitzonderlijke en prominente wetenschappelijke bijdrage vormen tot de kennis van ons stedelijk en pre-stedelijk verleden.
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
- Technisch Onder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 30521
Beschrijving
Opgetrokken
in classicistischeVan 1775 tot jaren 1840.
Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar
Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en
verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk
de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de
Eerste Wereldoorlog opduiken.
In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het
18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het
neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na
de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de
samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een
aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel.
Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie
bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met
drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden
bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een
nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de
proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel,
los van de achterliggende structuur.
Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde
belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de
opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand
Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud,
rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo.
De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele
herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en
praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme
gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven
uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel
lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde
pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte”
stad.
Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht
gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt
symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms
steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een
toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en
bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons
en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek
geïnspireerde hoofdgestel.
Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal:
pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen.
Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In
prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren
borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer.
In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige
stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen
en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie
en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn
het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de
Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt
(1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot
Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving
van de vroegere stadspoorten.
Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor
monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze
instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien
talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt
vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende
dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of
vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen
vormentaal. stijl, grosso modo ter plaatse van de vroegere gotischeDe
Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige
neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de
geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na
1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes
en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een
religieuze, ideologische als nationale dimensie.
De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme
en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden
uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de
stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de
overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware
christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa.
Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl
naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen,
kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen.
De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de
oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en
materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek;
spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen,
soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen
en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met
religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en
het expressieve karakter van de constructie.
Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in
neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste
Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden.
De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch
geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als
restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis,
Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl
(vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven
worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster
en de Sint-Magdalenakerk, Jette).
De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische
revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad
mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de
religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair,
smeedwerk).
kloosterkerk van de Koudenbergabdij (zie Naamsestraat nr. 4-12).
Voorgevel met portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. ontworpen door de Franse architect J.B.V. Barré, in de totaalaanleg van het Koningsplein ingeplant in de as van de Hofberg: eerste twee onuitgevoerde ontwerpen met imposante koepelbekroning en portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. geschraagd door vier Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; vermoedelijk derde ontwerp (1775) - zonder koepelbekroning - in gewijzigde versie gerealiseerd door architect Barnabé Guimard. Eerstesteenlegging van voorgevelpartij op 12.02.1776 door Karel van Lotharingen; voltooiing in 1780. In 1785-1786 bouw onder leiding van architect Louis Montoyer van het eenbeukige schip met aanleunende dienstgebouwen ten noorden en ten zuiden, het transept met één uitspringende noord- en zuidtravee, telkens uitlopend in oost- en westkapellen, het diepe koor met halfcirkelvormige absis en aanleunende bijgebouwen. Aansluitend verving Louis Montoyer in 1786-1787 de voorheen uitbuigende trap door een rechte met zijmuren en bekroonde de voorgevelpartij met een rechte attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., centrale octogonale balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en dito campanile met rondbogige galmgaten en Dorische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder gedeeltelijk opengewerkteOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met uurwerk, koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. en ronde lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten.. Inwijding in 1787, als abdij- én parochiekerk, tevens fungerend als “Hofkerk”. In 1794 “Tempel van de Rede”. In 1802 heringewijd als parochiekerk, i.e. hulpkerk van de Sint-Michielsparochie. Oorspronkelijk bas-reliëf in frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met “Misoffer” door A.J. Anrion in 1797 gesupprimeerd, in 1815 vervangen door de “Driehoek Oog Gods”. Schip in 1843-1845 uitgebreid met twee zijbeuken door architect Tilman-François Suys; in het kader van een aantal verfraaiingswerken verving laatst genoemde in 1849-1851 Montoyer’s portiekbekroning door de huidige, met afgeschuindeSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., perron, rechthoekige balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en nieuwe houten octogonale campanile met koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. en lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten.. TimpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. van frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. in 1851 versierd met fresco, door J. Portaels; frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. en balustradeHekwerk van spijlen of balusters. in 1861 bekroond door vijf beelden, uitgevoerd door E. Mélot en P. Puyenbroeck.
Voornamelijk in de loop van 20e eeuw herhaaldelijke onderhouds- en restauratiewerken aan in- en exterieur: namelijk in 1903-1904; onder leiding van architect A. Delpy in 1924-1925, met bouw van huidige bordestrap, en in 1935-1936; onder leiding van architect J. Rombaux in de jaren 1960-1970, en recent, in 1987, door de Stad de restauratie van de campanile.
Georiënteerd gebouw met portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert., driebeukig basilicaal schip van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), transept met noord- en zuidarmen ten oosten geopend voor vierkante kapellen, diep koor van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met halfronde absis in driezijdige sluiting, sacristie ten noordoosten (uitziend in Borgendaalgang). Hogere middenbeuk, transept en koor onder leien zadelbedaking; zijbeuken onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak..
Portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. op vooruitgeschoven rooilijn, bereikbaar via bordestrap tussen zijmuren (1924-1925). Zes hardstenen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn. , geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. basis en vierkante sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. ter schraging van het bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden. en blindZonder opening; blind venster, schijnopening. friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., onder geprofileerde driehoekige frontonomlijsting met klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop. en tandlijst; timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. met fresco in „Wasserglas“-techniek, voorstellend “Onze-Lieve-Vrouw, Troosteres der bedrukten” (1851), door J. Portaels. Terugwijkende attiekvormige bekroning met rechthoekige platform en hardstenen balustradeHekwerk van spijlen of balusters. tussen postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering.. Houten campanile, in twee tinten grijs beschilderd en verfraaid met vergulde ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren. (1987): tweeledige rondbogige galmgaten waarin uurwerk, onder booglijst op imposten, tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met topstukken, koperen koepelbedaking en lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. met volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer. onder zelfde bedaking en torenkruis (1849-1851). Beschilderde hardstenen beelden (sinds 1861) van H. Jacobus de Meerdere (fronton), Sint-Andreas en Sint-Johannes Evangelist (respectievelijk links en rechts op balustrade) door E. Mélot; twee natuurstenen attiekbeelden van Sint-Augustinus en Sint-Jan Nepomucenus door P. Puyenbroeck, heden ontbrekend.
Portiekruimte met hardstenen bevloering, onder bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. tongewelf met cassetten en rozetmotieven. Sinds 1924-1925 ontpleisterde gevels, met parementGevel- of muurbekleding. van zandsteen in combinatie met hardsteen voor het lijstwerk. Belijning door omlopend geleed kordonUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels., lijst met stafwerkOrnament, bestaande uit een pijp-, riet- of koordvormige vulling van cannelures tot op een derde van hun hoogte. en tand- onder kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. In voorgevel drie centrale rechthoekige spaarnissen: bredere middennis met toegangspoort in boogomlijsting met imposten en voluutsluitsteen tussen festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. ; beelden (eind 18e eeuw) van Mozes (link) door P..A. Ollivier de Marseille en van David (rechts) door F.-J. Janssens, op bewerkte halfcirkelvormige sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., in zijnissen. Kleinere zijdeuren in geprofileerde rechthoekige omlijsting met gestrekte druiplijst, onder paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met dito lijst op uitgelengde consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Gelijkaardige spaarnissen, met panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., in de linker portiekmuren. Bovenste gevelpartijen verfraaid met bas-reliëfs door P..A. Ollivier de Marseille (eind 18e eeuw), respectievelijk van links naar rechts voorstellend: Jezus verdrijft de kooplieden uit de tempel, Sint-Jan Nepomucenus, Marteldood van H. Jacobus de Meerdere, H. Johannes op Patmos, Genezing van de kreupele door Petrus en Johannes.
Overige buitengevels van baksteen met cementbezetting, verscholen achter de omringende bebouwing. Ten noordoosten parallel met sacristie, in Borgendaalgang: loopbrug ter verbinding van de koninklijke kerkloge met het koninklijk paleis; opgetrokken naar ontwerp van architect M. Heyninckx van 1911: glas- en ijzerconstructie met bewerkte consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief., opgevat als overdekte trap leidend naar de koninklijke tuinen.
Vrij helder, lichtgrijs bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. interieur, met grijs- en zwartmarmeren bevloering. Sobere harmonische opbouw in classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl, met subtiele ruimtewerking door het horizontale en verticale lijnenspel van de omlopende rondboogopeningen tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., het brede aflijnende hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en de gecombineerde ton- en koepelgewelven.
Toegang via centraal tochtportaal, onder doksaal: brede rondboogdeur tussen Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; rechthoekige zijdeuren onder druiplijst op voluutconsoles. Eenledige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. in middenbeuk, transept en recht koor: muren geritmeerd door Corinthische halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. basis op vierkante sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.; breed omlopend hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden. en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood. op acanthusbladconsoles; tongewelf met cassetten tussen aflijnende versierde gordelbogen; getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. in lunettes met geriemde omlijsting. Middenschip van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), oorspronkelijk (vóór 1843) als éénbeukige ruimte geritmeerd door rondboogvensters onder booglijst op imposten, boven rechthoekige casementen cf. koor; heden van de zijbeuken gescheiden door een omlijste rondboogarcade, gedicht in laatste oostelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) Vrij smalle zijbeuken met rondboogvensters, onder kruisgewelf; uiterste oostelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met Ionische hoekzuilen onder tongewelf (voorheen afgesloten en fungerend als westelijke transeptkapellen); eerste westelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) links heringericht als baptisterium (1895, architect J.J. Van Ysendijck), rechter omgevormd tot oratorium met beglaasde en getraliede afsluiting.
Transept met overkoepelde kruising, centraal Drievuldigheidssymbool in stralende zon, omkranst door festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Zuilenritmering aan noord- en zuidmuren van de transeptarmen verscholen achter monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schilderijen van J. Portaels. Twee oostelijke transeptkapellen met eveneens Ionische hoekzuilen, onder onversierd tongewelf. Recht koor: rondboogvensters onder dito booglijst op imposten in twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); Koninklijke loge in noordelijke middentravee. Absis met tweeledige muurwanden, tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn. ; panelendecor, dubbel geprofileerd kordonUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels. en bas-reliëfs (18e eeuw) van G.-L. Godecharle; halve koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met perspectivisch verkleinende zeshoekige casetten met rozetmotieven.
Meubilair
Schilderijen de Hemelvaart van Sint-Catharina en de Rozenkrans door G. De Crayer (17e eeuw); de Lanssteek en Verering van het Heilig Kruis door J. Portaels (1885, 1886).
Marmeren beelden Heilige Jozef en Kind door L. Delvaux (1740) en de Godsdienst en Heilige Petrus door A.J. Anrion (1769); personificaties van het Oude en Nieuwe Testament van geschilderde hardsteen door G.-L. Godecharle (1787); bas-reliëfs van arduin of stuc met Aanbidding der Herders, Laatste Avondmaal en Graflegging door G.-L. Godecharle (18e eeuw); stucreliëfs met Engelen en Engelenhoofden en Heilige Johannes Nepomucenus (eind 18e eeuw); Heilige Jacobus de Meerdere van gepolychromeerd hout door C. Vlaminck (1888). Grafmonument van marmer van schilder M.F. Jacops door G.-L. Godecharle (1812). Stenen kruisweg door J. Geefs (tweede helft 19e eeuw).
Eikehouten koorgestoelte in régencestijl (18e eeuw); smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… hek in Lodewijk XV-stijl (tweede helft 18e eeuw); hoofdaltaar van marmer en geschilderd en verguld hout, afkomstig van de abdij van Cambron (geplaatst in 1789); noordelijke en zuidelijke zijaltaren van marmer en geschilderd hout (eind 18e eeuw); eikenhouten preekstoel door J. Van Meeuwen (1793); eikenhouten biechtstoelen (eind 18e eeuw); eikenhouten orgelkast in neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl door C. Janssen, naar ontwerp van architect A. Samyn (1883-1885); orgel door P. Schyven (1883).
Voorgevel met portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. ontworpen door de Franse architect J.B.V. Barré, in de totaalaanleg van het Koningsplein ingeplant in de as van de Hofberg: eerste twee onuitgevoerde ontwerpen met imposante koepelbekroning en portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. geschraagd door vier Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; vermoedelijk derde ontwerp (1775) - zonder koepelbekroning - in gewijzigde versie gerealiseerd door architect Barnabé Guimard. Eerstesteenlegging van voorgevelpartij op 12.02.1776 door Karel van Lotharingen; voltooiing in 1780. In 1785-1786 bouw onder leiding van architect Louis Montoyer van het eenbeukige schip met aanleunende dienstgebouwen ten noorden en ten zuiden, het transept met één uitspringende noord- en zuidtravee, telkens uitlopend in oost- en westkapellen, het diepe koor met halfcirkelvormige absis en aanleunende bijgebouwen. Aansluitend verving Louis Montoyer in 1786-1787 de voorheen uitbuigende trap door een rechte met zijmuren en bekroonde de voorgevelpartij met een rechte attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., centrale octogonale balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en dito campanile met rondbogige galmgaten en Dorische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder gedeeltelijk opengewerkteOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met uurwerk, koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. en ronde lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten.. Inwijding in 1787, als abdij- én parochiekerk, tevens fungerend als “Hofkerk”. In 1794 “Tempel van de Rede”. In 1802 heringewijd als parochiekerk, i.e. hulpkerk van de Sint-Michielsparochie. Oorspronkelijk bas-reliëf in frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met “Misoffer” door A.J. Anrion in 1797 gesupprimeerd, in 1815 vervangen door de “Driehoek Oog Gods”. Schip in 1843-1845 uitgebreid met twee zijbeuken door architect Tilman-François Suys; in het kader van een aantal verfraaiingswerken verving laatst genoemde in 1849-1851 Montoyer’s portiekbekroning door de huidige, met afgeschuindeSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., perron, rechthoekige balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en nieuwe houten octogonale campanile met koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. en lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten.. TimpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. van frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. in 1851 versierd met fresco, door J. Portaels; frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. en balustradeHekwerk van spijlen of balusters. in 1861 bekroond door vijf beelden, uitgevoerd door E. Mélot en P. Puyenbroeck.
Voornamelijk in de loop van 20e eeuw herhaaldelijke onderhouds- en restauratiewerken aan in- en exterieur: namelijk in 1903-1904; onder leiding van architect A. Delpy in 1924-1925, met bouw van huidige bordestrap, en in 1935-1936; onder leiding van architect J. Rombaux in de jaren 1960-1970, en recent, in 1987, door de Stad de restauratie van de campanile.
Georiënteerd gebouw met portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert., driebeukig basilicaal schip van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), transept met noord- en zuidarmen ten oosten geopend voor vierkante kapellen, diep koor van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met halfronde absis in driezijdige sluiting, sacristie ten noordoosten (uitziend in Borgendaalgang). Hogere middenbeuk, transept en koor onder leien zadelbedaking; zijbeuken onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak..
Portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. op vooruitgeschoven rooilijn, bereikbaar via bordestrap tussen zijmuren (1924-1925). Zes hardstenen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn. , geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. basis en vierkante sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. ter schraging van het bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden. en blindZonder opening; blind venster, schijnopening. friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., onder geprofileerde driehoekige frontonomlijsting met klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop. en tandlijst; timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. met fresco in „Wasserglas“-techniek, voorstellend “Onze-Lieve-Vrouw, Troosteres der bedrukten” (1851), door J. Portaels. Terugwijkende attiekvormige bekroning met rechthoekige platform en hardstenen balustradeHekwerk van spijlen of balusters. tussen postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering.. Houten campanile, in twee tinten grijs beschilderd en verfraaid met vergulde ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren. (1987): tweeledige rondbogige galmgaten waarin uurwerk, onder booglijst op imposten, tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met topstukken, koperen koepelbedaking en lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. met volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer. onder zelfde bedaking en torenkruis (1849-1851). Beschilderde hardstenen beelden (sinds 1861) van H. Jacobus de Meerdere (fronton), Sint-Andreas en Sint-Johannes Evangelist (respectievelijk links en rechts op balustrade) door E. Mélot; twee natuurstenen attiekbeelden van Sint-Augustinus en Sint-Jan Nepomucenus door P. Puyenbroeck, heden ontbrekend.
Portiekruimte met hardstenen bevloering, onder bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. tongewelf met cassetten en rozetmotieven. Sinds 1924-1925 ontpleisterde gevels, met parementGevel- of muurbekleding. van zandsteen in combinatie met hardsteen voor het lijstwerk. Belijning door omlopend geleed kordonUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels., lijst met stafwerkOrnament, bestaande uit een pijp-, riet- of koordvormige vulling van cannelures tot op een derde van hun hoogte. en tand- onder kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. In voorgevel drie centrale rechthoekige spaarnissen: bredere middennis met toegangspoort in boogomlijsting met imposten en voluutsluitsteen tussen festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. ; beelden (eind 18e eeuw) van Mozes (link) door P..A. Ollivier de Marseille en van David (rechts) door F.-J. Janssens, op bewerkte halfcirkelvormige sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., in zijnissen. Kleinere zijdeuren in geprofileerde rechthoekige omlijsting met gestrekte druiplijst, onder paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met dito lijst op uitgelengde consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Gelijkaardige spaarnissen, met panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., in de linker portiekmuren. Bovenste gevelpartijen verfraaid met bas-reliëfs door P..A. Ollivier de Marseille (eind 18e eeuw), respectievelijk van links naar rechts voorstellend: Jezus verdrijft de kooplieden uit de tempel, Sint-Jan Nepomucenus, Marteldood van H. Jacobus de Meerdere, H. Johannes op Patmos, Genezing van de kreupele door Petrus en Johannes.
Overige buitengevels van baksteen met cementbezetting, verscholen achter de omringende bebouwing. Ten noordoosten parallel met sacristie, in Borgendaalgang: loopbrug ter verbinding van de koninklijke kerkloge met het koninklijk paleis; opgetrokken naar ontwerp van architect M. Heyninckx van 1911: glas- en ijzerconstructie met bewerkte consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief., opgevat als overdekte trap leidend naar de koninklijke tuinen.
Vrij helder, lichtgrijs bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. interieur, met grijs- en zwartmarmeren bevloering. Sobere harmonische opbouw in classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl, met subtiele ruimtewerking door het horizontale en verticale lijnenspel van de omlopende rondboogopeningen tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., het brede aflijnende hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en de gecombineerde ton- en koepelgewelven.
Toegang via centraal tochtportaal, onder doksaal: brede rondboogdeur tussen Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.; rechthoekige zijdeuren onder druiplijst op voluutconsoles. Eenledige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. in middenbeuk, transept en recht koor: muren geritmeerd door Corinthische halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. basis op vierkante sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.; breed omlopend hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden. en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood. op acanthusbladconsoles; tongewelf met cassetten tussen aflijnende versierde gordelbogen; getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. in lunettes met geriemde omlijsting. Middenschip van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), oorspronkelijk (vóór 1843) als éénbeukige ruimte geritmeerd door rondboogvensters onder booglijst op imposten, boven rechthoekige casementen cf. koor; heden van de zijbeuken gescheiden door een omlijste rondboogarcade, gedicht in laatste oostelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) Vrij smalle zijbeuken met rondboogvensters, onder kruisgewelf; uiterste oostelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met Ionische hoekzuilen onder tongewelf (voorheen afgesloten en fungerend als westelijke transeptkapellen); eerste westelijke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) links heringericht als baptisterium (1895, architect J.J. Van Ysendijck), rechter omgevormd tot oratorium met beglaasde en getraliede afsluiting.
Transept met overkoepelde kruising, centraal Drievuldigheidssymbool in stralende zon, omkranst door festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Zuilenritmering aan noord- en zuidmuren van de transeptarmen verscholen achter monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schilderijen van J. Portaels. Twee oostelijke transeptkapellen met eveneens Ionische hoekzuilen, onder onversierd tongewelf. Recht koor: rondboogvensters onder dito booglijst op imposten in twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); Koninklijke loge in noordelijke middentravee. Absis met tweeledige muurwanden, tussen Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn. ; panelendecor, dubbel geprofileerd kordonUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels. en bas-reliëfs (18e eeuw) van G.-L. Godecharle; halve koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met perspectivisch verkleinende zeshoekige casetten met rozetmotieven.
Meubilair
Schilderijen de Hemelvaart van Sint-Catharina en de Rozenkrans door G. De Crayer (17e eeuw); de Lanssteek en Verering van het Heilig Kruis door J. Portaels (1885, 1886).
Marmeren beelden Heilige Jozef en Kind door L. Delvaux (1740) en de Godsdienst en Heilige Petrus door A.J. Anrion (1769); personificaties van het Oude en Nieuwe Testament van geschilderde hardsteen door G.-L. Godecharle (1787); bas-reliëfs van arduin of stuc met Aanbidding der Herders, Laatste Avondmaal en Graflegging door G.-L. Godecharle (18e eeuw); stucreliëfs met Engelen en Engelenhoofden en Heilige Johannes Nepomucenus (eind 18e eeuw); Heilige Jacobus de Meerdere van gepolychromeerd hout door C. Vlaminck (1888). Grafmonument van marmer van schilder M.F. Jacops door G.-L. Godecharle (1812). Stenen kruisweg door J. Geefs (tweede helft 19e eeuw).
Eikehouten koorgestoelte in régencestijl (18e eeuw); smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… hek in Lodewijk XV-stijl (tweede helft 18e eeuw); hoofdaltaar van marmer en geschilderd en verguld hout, afkomstig van de abdij van Cambron (geplaatst in 1789); noordelijke en zuidelijke zijaltaren van marmer en geschilderd hout (eind 18e eeuw); eikenhouten preekstoel door J. Van Meeuwen (1793); eikenhouten biechtstoelen (eind 18e eeuw); eikenhouten orgelkast in neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl door C. Janssen, naar ontwerp van architect A. Samyn (1883-1885); orgel door P. Schyven (1883).
Bronnen
Archieven
SAB, E., 623; OW, 65258, 65259 en 8061 (1843-1936).
AR, Inventaris Schone Kunsten, storting 1957, dossiers 404 en 405.
Archief CRMS, dossier 4417.
Archief KCML, dossier 3691 en 4778.
Tijdschriften
DES MAREZ G., La Place Royale à Bruxelles. Génèse de l’oeuvre, sa conception et ses auteurs (Académie Royale de Belgique, Classe des Beaux-Arts, Mémoires, 2de reeks, dl. 1, Brussel, 1923). ID., 1923.
FELIX J.-P., Orgues, cloches et carillon de l’abbaye puis paroisse St-Jacques sur Coudenberg à Bruxelles, Brussel, 1984, pp. 42-47.
GOETGHEBUER P.J., Choix des Monumens, Edifices et Maisons les plus remarquables du Royaume des Pays-Bas, Gent, 1827, p. 6-7, pl. XVIII, IX en X.
OGONOVSKY J., La décoration du fronton de l’église Saint-Jacques sur Coudenberg à Bruxelles (Annales d’histoire de l’art et d’archéologie de l’ULB, dl. 7, 1985, p. 73-84).
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
