Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Voormalige Compagnie Belge Goliath
Veeartsenstraat 74-76-78-80-82
Barastraat 172-174-176
Charles Parentéstraat 1
Typologie(ën)
fabriek
Ontwerper(s)
Georges COLLIN – architect – 1923-1927
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Art deco
Inventaris(sen)
- Inventaris van de Industriële Architectuur (AAM - 1980-1982)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Inventaris van het Industrieel Erfgoed (La Fonderie - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Het monumentale erfgoed van België. Anderlecht-Kuregem (Archistory - 2017-2019)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Wetenschappelijk De wetenschappelijke waarde wordt vaak erkend in het geval van landschappen (parken, halfnatuurlijke gebieden). Binnen de context van een onroerend goed kan het gaan om de aanwezigheid van een (bouw)element (bijzonder materiaal, experimenteel materiaal, bouwprocédé of -component) of getuigenis van een ruimtelijk-structurele ruimte (stedenbouwkundig) waarvan het behoud moet worden overwogen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In het geval van archeologische vindplaatsen en overblijfselen wordt de wetenschappelijke waarde erkend in relatie tot het uitzonderlijke karakter van de resten op het gebied van ouderdom (bijvoorbeeld de Romeinse villa in Jette), de uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijvoorbeeld de site van het vroegere dorp Oudergem) of de uniciteit van de elementen (bijvoorbeeld een volledig bewaard dakspant) en derhalve op dat vlak een uitzonderlijke en prominente wetenschappelijke bijdrage vormen tot de kennis van ons stedelijk en pre-stedelijk verleden.
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
- Technisch Onder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016, 2019
id
Urban : 39891
Beschrijving
Industrieel complex met gevels met
art-deco-invloed, ontworpen in 1924, 1924 en 1927 door architect Georges Collin
voor een fabrikant van pneumatische apparatuur, befaamd om zijn “Goliath”
luchtcompressor.
Geschiedenis
De maatschappij kwam rond 1920 voort uit de Belgium Pneumatic Tool Company, die in 1917 was ontbonden. Dit was een in 1907 opgericht filiaal van metaalbedrijf De Koning & Cie, dat in 1892 door Arnold De Koning en Henri Verheyleweghen werd gesticht en de moedermaatschappij was later werd omgedoopt tot Henri Verheyleweghen & Fils. Deze maatschappijen waren aanvankelijk gevestigd aan de Adolphe Maxlaan in Brussel en de Van Ooststraat in Schaarbeek maar verhuisden naar de Barastraat in Anderlecht, nabij het Zuidstation, en dan verderop, in 1923, naar de huidige site.
Op 3 juli van dat jaar kocht de maatschappij tijdens een openbare verkoop van de gemeente verscheidene braakliggende percelen op de hoek van de Barastraat (nr. 172-176) en de Charles Parentéstraat (nr. 1), evenals een terrein dat aan de Veeartsenstraat paalde (nr. 74). De door architect Collin opgestelde plannen werden in september ingediend en de stedenbouwkundige vergunning werd op 21.01.1924 afgeleverd. Het ging om een fabriek-werkplaats aan de Parentéstraat. In augustus 1924 stelde dezelfde architect de plannen op van een gebouw voor een kantoor en een toonzaal voor de producten op nr. 172-176 Barastraat, evenals een directeurs- en conciërgewoning op nr. 74 Veeartsenstraat. Volgens de voorschriften van de gemeente, die bekommerd was om de sociale uitstraling van de omgeving van de Barastraat, kreeg het complex een burgerlijk uitzicht; de architect koos voor een eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met art-deco-accenten.
In 1927 werd aan de Veeartsenstraat een aanzienlijke uitbreiding doorgevoerd op vier nieuwe percelen (nr. 76 tot 82). Volgens de plannen van dezelfde architect werd de directeurswoning in identieke stijl ingewerkt in een lang kantoorgebouw dat een uitbreiding in een stompe hoek van de fabriek-werkplaats aan het zicht onttrok. In 1948 onderging het kantoorgebouw enkele wijzigingen (n.o.v. architect C. Van Lierde).
De maatschappij verliet de site in 1997 en vestigde zich aan de Trooststraat in Schaarbeek, maar twee jaar later werd ze bankroet verklaard. De nieuwe eigenaar van het complex, een vastgoedmaatschappij, verving de oude, afgetakelde sheddakenOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak. door een plat dak met bolle daklichten. Sindsdien verzekeren diverse nieuwe bestemmingen zo goed en zo kwaad als het gaat het overleven van dit industrieel complex.
Beschrijving
De opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. aan de straatkant rusten allemaal op een hardstenen onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen., met bijna overal ertussen breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. van zandsteen van de Ourthe. De parementen in oranjerode baksteen zijn versierd met elementen in witsteen of similiBepleistering ter imitatie van natuursteen.: kettingen, omlijstingen, lateienBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. (in beton) en andere decors. Al het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is in hout uitgevoerd (niet volgens de oorspronkelijke plannen) en is grotendeels bewaard.
De fabriek-werkplaats uit 1924 aan de Charles Parentéstraat
Vóór zes metalen hallen, vroeger onder sheddakOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak., symmetrische schermgevelSchijngevel die de achterliggende constructie van een gebouw wil verbergen. van twee bouwlagen gescandeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel..
Het middendeel, met vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) onder een entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met een spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. bestemd voor het geschilderde uithangbord (gewist), ligt voor twee hallen die vroeger frontaal afgewolfdZadeldak waarvan de nok niet tot de geveleinden doorloopt, maar met korte driehoekige eindschilden (wolfeinden) wordt afgewolfd. waren; venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. met opvallende aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. en sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf.; op de verdieping zijn de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. rechthoekig en hebben ze een borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met een ruitpatroon van oranjerode en zwarte bakstenen.
Aan elke zijde, overeenstemmend met een hal, verrijst een gevel met trapezoïdale geveltop waarvan de bekroning is verdwenen, boven een hoge arcadeEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. met een rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. uitgevoerd in witte baksteen. De inspringende muuropeningen worden gescheiden door een metalen ligger: een getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. inrijpoort onder aan de arcadeEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. links, brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. elders, op de verdieping met vleugels die, volgens oorspronkelijk plan, moesten opendraaien op een smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. (verdwenen of nooit geplaatst). Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de topgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt., zoals ook dat van de centrale venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping, heeft bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd..
De gevel vóór de smallere en lagere uiterste hallen, vroeger met frontaal dakschild, wordt bekroond door een afgeplatte driehoekige geveltop, thans ingewerkt in een rechthoekige gemetselde structuur maar met een bakstenen decor dat identiek is aan dat van voormelde borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Breed vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. onder twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. De linkergevel werd aan de zijkant ingekort om de verbreding mogelijk te maken van de inrijpoort van een kleine binnenplaats die naar een volume met sanitaire voorzieningen leidt.
De plattegrond van de fabriek-werkplaats is vrijwel rechthoekig. Vierendertig metalen pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) of zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. droegen de gebinten van zes zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken., die (met uitzondering van de laterale) als sheddakOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak. waren behandeld door de gedeeltelijke verhoging in een schuin doorlopend daklicht van de noordwestelijke dakvlakken. De werkruimte wordt afgeboord door de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. die voornoemde verdieping vormt, over de breedte van de laterale hallen. De vloer, op liggers, is gemaakt van vloerplaten van gewapend beton; twee trappen in dezelfde materialen, bekleed met granitoBedekking met veelkleurige (marmer)stukjes, gebed in cementmortel, die na verharding glanzend wordt geschuurd., leiden er aan de achterzijde naartoe.
Volgen het oorspronkelijke plan bevatte de benedenverdieping van de hal aan de linkerkant, vertrekkend van de straat, de lokalen voor het reinigen, zandstralen, cementeren en harden, evenals het smeden van het metaal; onder de trap van de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. bevond zich een magazijn gevolgd door de kleedkamer van de vrouwen. Deze laatste twee ruimten staan in verbinding met de uitspringende sanitaire ruimten voor mannen en vrouwen, gescheiden door een kleine binnenplaats. De fijne tussenwanden zijn uitgevoerd in vakwerk van ijzer en baksteen. Ertegenover bevinden zich, afgesloten door vakwerkwanden, de ruimten bestemd voor de tests, de werktuigen, de tekenaar en de opzichter. De gootmuur bevat deuren die naar het gebouw aan de Barastraat leiden, terwijl in de achterhoek een verbinding met de directeurswoning begint.
Het kantoor- en toonzaalgebouw aan de Barastraat
De rechthoekige plattegrond van dit gebouw wordt in trapeziumvorm afgesneden aan de aansluiting met de fabriek-werkplaats, achter een afgesneden hoek op de benedenverdieping die door krommen wordt verzacht.
Opstand met symmetrische indeling. Aan de Barastraat, traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tussen twee kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., met topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. in dezelfde stijl als de vorige en met een brede inspringende ingang onder een korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. met sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. onder een klein raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met trapezoïdaal raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. en een ander vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. en met onderdorpel op tandfriesLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief.. Op de twee naastliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), brede etalage die vanaf de begane grond vertrekt en, op de verdieping, drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., het centrale trapezoïdaal en met dito lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Uiterst rechts, lichtjes uitspringende toegangstraveeTravee waarin de toegang is ondergebracht. voor een appartement en bekroond door een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is.; getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. deur onder oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster., vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de verdieping naar hetzelfde model als dat ernaast, en korfboogvormig dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. onder omgekeerde kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Op de hoek met de Parentéstraat bevindt zich een tweede toegangstraveeTravee waarin de toegang is ondergebracht., onder driehoekige geveltop, met in een gebogen vlak een korfboogvormige ingang naar een tweede appartement. Daarboven, in een vlakke bouwlaag, trapezoïdale bow-windowErker (afk. Engels, van bow: buiging, en window: venster) die door haar gebogen vorm integrerend deel uitmaakt van de gevel en de achterliggende ruimte. en een hoge glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen.. Links, korte aansluitingstravee met twee rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur..
Het zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., in Eternit, met twee laterale dakschilden links en verlevendigd door de daken van voormelde uitsprongen, werd na 1997 door twee lelijke dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. ontsierd.
Enkele bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. zijn bewaard, ander raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is opnieuw gemaakt, maar in een eenvoudiger uitvoering.
Volgens oorspronkelijk plan beschikte de kelderverdieping van het gebouw, aan de achterzijde van kelders, over een refter en een kleedkamer met wastafels rond een lager gelegen vijfhoekige binnenplaats. Op de benedenverdieping leidde de grote ingang naar een hal boven de refter, met daarlangs de toonzalen vooraan en de kantoren van de bedienden achteraan, verlicht door de binnenplaats. Die kantoren, die ook werden verlicht via grote daklichten in een plat dak, liepen door in de achterste helft van de directeurswoning.
De directeurswoning aan de Veeartsenstraat en de uitbreiding van 1927
Het was de gevel van twee-en-een-halve bouwlagen van de directeurswoning uit 1923 die de symmetrische ordonnantie van de uitbreiding uit 1927 inspireerde. Het middendeel, met drie ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), wordt gedomineerd door een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met een spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met daarop de benaming “Compagnie Belge Goliath” (gewist). Op de smallere middentravee, muuropening met twee monelenStenen vensterstijl. bekroond door een trapezoïdale gestapelde erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. in een lichte insprong, onder een kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met dezelfde vorm; de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. zijn versierd met een motief van bakstenen. Op de zijtraveeën, drie gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. muuropeningen, in de eerste twee bouwlagen rechthoekig, in de laatste rondboogvormigBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft.. In 1949 werd een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. uiterst links tot deur verbouwd.
Het linkerdeel van de opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. (directeurswoning) heeft drie ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); de bovenste muuropeningen op de eerste twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) zijn gevat in een lichtjes inspringend vlak tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., de derde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) vertoont eenzelfde insprong over de hele hoogte. Op de linkertravee, twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl., op de eerste verdieping met trapezoïdaal raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., gevolgd door een dubbel rondboogvenster. De middentravee bevat de deur van de directeurswoning, onder tussendorpelStenen dorpel die een deur of venster horizontaal in tweeën deelt. op kussenblokken1. Dekplaat dat ligt tussen de drager (kapiteel) en het gedragene (balk of boog); 2. Kwartronde kraagsteen van een venster- of deurboog., gevolgd door een rechthoekig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de eerste verdieping en een verspringend rondboogvenster, dat dezelfde boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden. heeft als het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. ernaast. De rechtertravee is analoog aan de vorige, maar het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping is het resultaat van de verbouwing in 1927 van de inrijpoort die, links, naar de kantoren van de directeur en van het personeel leidde en uitmondde op een gang die met de fabriek was verbonden.
Het rechterdeel van het gebouw neemt in grote lijnen de ordonnantie van het vorige gebouw over, maar hier bevat de benedenverdieping drie inrijpoorten onder lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. op kussenblokken1. Dekplaat dat ligt tussen de drager (kapiteel) en het gedragene (balk of boog); 2. Kwartronde kraagsteen van een venster- of deurboog., terwijl het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met monelenStenen vensterstijl. op de eerste verdieping ontdubbeld is.
Volgens oorspronkelijk plan bevatte de uitbreiding rechts van een trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. een vestiaire, een bureau, een laboratorium, een dubbele garage met reparatiekuil, en tot slot een weegruimte die ook toegang gaf tot de fabriek; op de verdieping bevond zich een groot kantoor. De nieuwe werkplaats achteraan vertoonde overeenkomst met de eerste: in het verlengde van de vorige werkplaatsen lagen vijf hallen van hetzelfde type, eveneens met perifere galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden..
Geschiedenis
De maatschappij kwam rond 1920 voort uit de Belgium Pneumatic Tool Company, die in 1917 was ontbonden. Dit was een in 1907 opgericht filiaal van metaalbedrijf De Koning & Cie, dat in 1892 door Arnold De Koning en Henri Verheyleweghen werd gesticht en de moedermaatschappij was later werd omgedoopt tot Henri Verheyleweghen & Fils. Deze maatschappijen waren aanvankelijk gevestigd aan de Adolphe Maxlaan in Brussel en de Van Ooststraat in Schaarbeek maar verhuisden naar de Barastraat in Anderlecht, nabij het Zuidstation, en dan verderop, in 1923, naar de huidige site.
Op 3 juli van dat jaar kocht de maatschappij tijdens een openbare verkoop van de gemeente verscheidene braakliggende percelen op de hoek van de Barastraat (nr. 172-176) en de Charles Parentéstraat (nr. 1), evenals een terrein dat aan de Veeartsenstraat paalde (nr. 74). De door architect Collin opgestelde plannen werden in september ingediend en de stedenbouwkundige vergunning werd op 21.01.1924 afgeleverd. Het ging om een fabriek-werkplaats aan de Parentéstraat. In augustus 1924 stelde dezelfde architect de plannen op van een gebouw voor een kantoor en een toonzaal voor de producten op nr. 172-176 Barastraat, evenals een directeurs- en conciërgewoning op nr. 74 Veeartsenstraat. Volgens de voorschriften van de gemeente, die bekommerd was om de sociale uitstraling van de omgeving van de Barastraat, kreeg het complex een burgerlijk uitzicht; de architect koos voor een eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met art-deco-accenten.
In 1927 werd aan de Veeartsenstraat een aanzienlijke uitbreiding doorgevoerd op vier nieuwe percelen (nr. 76 tot 82). Volgens de plannen van dezelfde architect werd de directeurswoning in identieke stijl ingewerkt in een lang kantoorgebouw dat een uitbreiding in een stompe hoek van de fabriek-werkplaats aan het zicht onttrok. In 1948 onderging het kantoorgebouw enkele wijzigingen (n.o.v. architect C. Van Lierde).
De maatschappij verliet de site in 1997 en vestigde zich aan de Trooststraat in Schaarbeek, maar twee jaar later werd ze bankroet verklaard. De nieuwe eigenaar van het complex, een vastgoedmaatschappij, verving de oude, afgetakelde sheddakenOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak. door een plat dak met bolle daklichten. Sindsdien verzekeren diverse nieuwe bestemmingen zo goed en zo kwaad als het gaat het overleven van dit industrieel complex.
Beschrijving
De opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. aan de straatkant rusten allemaal op een hardstenen onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen., met bijna overal ertussen breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. van zandsteen van de Ourthe. De parementen in oranjerode baksteen zijn versierd met elementen in witsteen of similiBepleistering ter imitatie van natuursteen.: kettingen, omlijstingen, lateienBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. (in beton) en andere decors. Al het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is in hout uitgevoerd (niet volgens de oorspronkelijke plannen) en is grotendeels bewaard.
De fabriek-werkplaats uit 1924 aan de Charles Parentéstraat
Vóór zes metalen hallen, vroeger onder sheddakOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak., symmetrische schermgevelSchijngevel die de achterliggende constructie van een gebouw wil verbergen. van twee bouwlagen gescandeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel..
Het middendeel, met vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) onder een entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met een spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. bestemd voor het geschilderde uithangbord (gewist), ligt voor twee hallen die vroeger frontaal afgewolfdZadeldak waarvan de nok niet tot de geveleinden doorloopt, maar met korte driehoekige eindschilden (wolfeinden) wordt afgewolfd. waren; venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. met opvallende aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. en sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf.; op de verdieping zijn de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. rechthoekig en hebben ze een borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met een ruitpatroon van oranjerode en zwarte bakstenen.
Aan elke zijde, overeenstemmend met een hal, verrijst een gevel met trapezoïdale geveltop waarvan de bekroning is verdwenen, boven een hoge arcadeEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. met een rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. uitgevoerd in witte baksteen. De inspringende muuropeningen worden gescheiden door een metalen ligger: een getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. inrijpoort onder aan de arcadeEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. links, brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. elders, op de verdieping met vleugels die, volgens oorspronkelijk plan, moesten opendraaien op een smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. (verdwenen of nooit geplaatst). Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de topgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt., zoals ook dat van de centrale venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping, heeft bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd..
De gevel vóór de smallere en lagere uiterste hallen, vroeger met frontaal dakschild, wordt bekroond door een afgeplatte driehoekige geveltop, thans ingewerkt in een rechthoekige gemetselde structuur maar met een bakstenen decor dat identiek is aan dat van voormelde borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Breed vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. onder twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. De linkergevel werd aan de zijkant ingekort om de verbreding mogelijk te maken van de inrijpoort van een kleine binnenplaats die naar een volume met sanitaire voorzieningen leidt.
De plattegrond van de fabriek-werkplaats is vrijwel rechthoekig. Vierendertig metalen pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) of zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. droegen de gebinten van zes zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken., die (met uitzondering van de laterale) als sheddakOpeenvolging van parallelle daken met afwisselend een steil beglaasd dakvlak (vaak noordelijk geörienteerd) en een flauw hellend dakvlak. waren behandeld door de gedeeltelijke verhoging in een schuin doorlopend daklicht van de noordwestelijke dakvlakken. De werkruimte wordt afgeboord door de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. die voornoemde verdieping vormt, over de breedte van de laterale hallen. De vloer, op liggers, is gemaakt van vloerplaten van gewapend beton; twee trappen in dezelfde materialen, bekleed met granitoBedekking met veelkleurige (marmer)stukjes, gebed in cementmortel, die na verharding glanzend wordt geschuurd., leiden er aan de achterzijde naartoe.
Volgen het oorspronkelijke plan bevatte de benedenverdieping van de hal aan de linkerkant, vertrekkend van de straat, de lokalen voor het reinigen, zandstralen, cementeren en harden, evenals het smeden van het metaal; onder de trap van de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. bevond zich een magazijn gevolgd door de kleedkamer van de vrouwen. Deze laatste twee ruimten staan in verbinding met de uitspringende sanitaire ruimten voor mannen en vrouwen, gescheiden door een kleine binnenplaats. De fijne tussenwanden zijn uitgevoerd in vakwerk van ijzer en baksteen. Ertegenover bevinden zich, afgesloten door vakwerkwanden, de ruimten bestemd voor de tests, de werktuigen, de tekenaar en de opzichter. De gootmuur bevat deuren die naar het gebouw aan de Barastraat leiden, terwijl in de achterhoek een verbinding met de directeurswoning begint.
Het kantoor- en toonzaalgebouw aan de Barastraat
De rechthoekige plattegrond van dit gebouw wordt in trapeziumvorm afgesneden aan de aansluiting met de fabriek-werkplaats, achter een afgesneden hoek op de benedenverdieping die door krommen wordt verzacht.
Opstand met symmetrische indeling. Aan de Barastraat, traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tussen twee kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., met topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. in dezelfde stijl als de vorige en met een brede inspringende ingang onder een korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. met sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. onder een klein raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met trapezoïdaal raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. en een ander vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. en met onderdorpel op tandfriesLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief.. Op de twee naastliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), brede etalage die vanaf de begane grond vertrekt en, op de verdieping, drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., het centrale trapezoïdaal en met dito lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Uiterst rechts, lichtjes uitspringende toegangstraveeTravee waarin de toegang is ondergebracht. voor een appartement en bekroond door een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is.; getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. deur onder oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster., vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de verdieping naar hetzelfde model als dat ernaast, en korfboogvormig dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. onder omgekeerde kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Op de hoek met de Parentéstraat bevindt zich een tweede toegangstraveeTravee waarin de toegang is ondergebracht., onder driehoekige geveltop, met in een gebogen vlak een korfboogvormige ingang naar een tweede appartement. Daarboven, in een vlakke bouwlaag, trapezoïdale bow-windowErker (afk. Engels, van bow: buiging, en window: venster) die door haar gebogen vorm integrerend deel uitmaakt van de gevel en de achterliggende ruimte. en een hoge glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen.. Links, korte aansluitingstravee met twee rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur..
Het zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., in Eternit, met twee laterale dakschilden links en verlevendigd door de daken van voormelde uitsprongen, werd na 1997 door twee lelijke dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. ontsierd.
Enkele bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. zijn bewaard, ander raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is opnieuw gemaakt, maar in een eenvoudiger uitvoering.
Volgens oorspronkelijk plan beschikte de kelderverdieping van het gebouw, aan de achterzijde van kelders, over een refter en een kleedkamer met wastafels rond een lager gelegen vijfhoekige binnenplaats. Op de benedenverdieping leidde de grote ingang naar een hal boven de refter, met daarlangs de toonzalen vooraan en de kantoren van de bedienden achteraan, verlicht door de binnenplaats. Die kantoren, die ook werden verlicht via grote daklichten in een plat dak, liepen door in de achterste helft van de directeurswoning.
De directeurswoning aan de Veeartsenstraat en de uitbreiding van 1927
Het was de gevel van twee-en-een-halve bouwlagen van de directeurswoning uit 1923 die de symmetrische ordonnantie van de uitbreiding uit 1927 inspireerde. Het middendeel, met drie ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), wordt gedomineerd door een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met een spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met daarop de benaming “Compagnie Belge Goliath” (gewist). Op de smallere middentravee, muuropening met twee monelenStenen vensterstijl. bekroond door een trapezoïdale gestapelde erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. in een lichte insprong, onder een kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met dezelfde vorm; de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. zijn versierd met een motief van bakstenen. Op de zijtraveeën, drie gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. muuropeningen, in de eerste twee bouwlagen rechthoekig, in de laatste rondboogvormigBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft.. In 1949 werd een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. uiterst links tot deur verbouwd.
Het linkerdeel van de opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. (directeurswoning) heeft drie ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); de bovenste muuropeningen op de eerste twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) zijn gevat in een lichtjes inspringend vlak tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., de derde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) vertoont eenzelfde insprong over de hele hoogte. Op de linkertravee, twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl., op de eerste verdieping met trapezoïdaal raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., gevolgd door een dubbel rondboogvenster. De middentravee bevat de deur van de directeurswoning, onder tussendorpelStenen dorpel die een deur of venster horizontaal in tweeën deelt. op kussenblokken1. Dekplaat dat ligt tussen de drager (kapiteel) en het gedragene (balk of boog); 2. Kwartronde kraagsteen van een venster- of deurboog., gevolgd door een rechthoekig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de eerste verdieping en een verspringend rondboogvenster, dat dezelfde boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden. heeft als het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. ernaast. De rechtertravee is analoog aan de vorige, maar het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping is het resultaat van de verbouwing in 1927 van de inrijpoort die, links, naar de kantoren van de directeur en van het personeel leidde en uitmondde op een gang die met de fabriek was verbonden.
Het rechterdeel van het gebouw neemt in grote lijnen de ordonnantie van het vorige gebouw over, maar hier bevat de benedenverdieping drie inrijpoorten onder lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. op kussenblokken1. Dekplaat dat ligt tussen de drager (kapiteel) en het gedragene (balk of boog); 2. Kwartronde kraagsteen van een venster- of deurboog., terwijl het vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met monelenStenen vensterstijl. op de eerste verdieping ontdubbeld is.
Volgens oorspronkelijk plan bevatte de uitbreiding rechts van een trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. een vestiaire, een bureau, een laboratorium, een dubbele garage met reparatiekuil, en tot slot een weegruimte die ook toegang gaf tot de fabriek; op de verdieping bevond zich een groot kantoor. De nieuwe werkplaats achteraan vertoonde overeenkomst met de eerste: in het verlengde van de vorige werkplaatsen lagen vijf hallen van hetzelfde type, eveneens met perifere galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden..
Bronnen
Archieven
GAA/DS 17283 (21.01.1924), 17961 (19.01.1925), 20353 (07.10.1927), 33302 (18.01.1949).
Publicaties en studies
CULOT, M. [red.], Anderlecht 1. Inventaire visuel de l’architecture industrielle à Bruxelles, AAM, Brussel, 1980, fiche 51.
DEDOBBELEER, A., HOUDÉ, Ch., Art Deco & Modernisme in Anderlecht. 6 architectuurwandelingen, uitgave van de gemeente, 2018, pp. 18-19.
JACOBS, Th., Goliath, Brusselfabriek-Urban.brussels, 2019.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
