Huis Empain

Op doorlopend  perceel tussen Franklin Rooseveltlaan en Victorialaan. Opmerkelijke villa in art decoPeriode: 1920-1940 De art?decostijl ontstaat in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en sluit aan bij de geometrische tendens van de art nouveau. De stijl ontleent zijn naam aan de Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes, die in 1925 in Parijs plaatsvond. De belangrijkste kenmerken vertalen zich in de geometrisering van lijnen en volumes, in soberheid en symmetrie, terwijl toch een uitgesproken voorliefde voor ornamenten behouden blijft. Die ornamenten neigen eveneens naar geometrische vormen. De inspiratiebronnen voor versieringen komen uit exotische of oude artistieke tradities (het Oosten, Afrika, precolumbiaanse en Egyptische kunst, Grieks-Romeinse oudheid). De integratie van plantenmotieven met Afrikaanse inspiratie illustreert de stilistische impact van de koloniale periode op de Brusselse architectuur. De art deco toont een grote belangstelling voor uiteenlopende traditionele bekledingsmaterialen (baksteen en pleisterwerk), die een hele waaier aan kleuren en texturen bieden. De stijl geeft blijk van een voorkeur voor gewapend beton, waarvan de plasticiteit sculpturale vormen en imposante volumes mogelijk maakt die kenmerkend zijn voor de art deco. Het materiaal laat bovendien toe grote open binnenruimten te ontwerpen, ideaal voor monumentale inkomhallen en spektakelzalen. De voorliefde voor kleur uit zich soms ook in het raamwerk of in metalen elementen. De architectuur geeft bovendien de voorkeur aan grote glaspartijen (die soms de vorm aannemen van bow-windows) en aan platte daken (soms voorzien van een gestileerde koepel). Op grondplannen worden de binnenruimtes van woningen meer van elkaar onderscheiden (woonkamer, eetkamer, slaapkamers), terwijl de trap soms naar het midden of de voorzijde van de woning wordt verplaatst om de achtergevel en het contact met de tuin vrij te maken. Nieuwe comfortruimten worden geïntegreerd (badkamer, toilet, keuken, functionele inkomruimte). Verfijnde materialen zoals marmer, marbriet, granito, mozaïek en gekleurd glas worden gewaardeerd. In Brussel, zoals elders, leent de art?deco?esthetiek zich perfect voor de eisen van decorum en comfort van gebouwen die aan ontspanning en luxe zijn gewijd (hotels, bioscopen, warenhuizen, theaters), evenals voor die van luxeappartementsblokken, waarvan de bouw – gestimuleerd door de wet van 1924 op de mede-eigendom – zich laat inspireren door Parijse voorbeelden. Hoewel de beweging aanvankelijk een elitaire basis heeft, wordt ze al snel een populair succes en groeit ze uit tot een courante bouwstijl. In de jaren 1930 evolueert de decoratieve expressie van de art deco door elementen van het modernisme te integreren en met name van de scheepsarchitectuur (vlaggenmasten, patrijspoorten, aerodynamische vormen) (zie “pakketbootstijl”). met bijgebouw, i.o.v. jonge baron Louis Empain (1908-1976) en n.o.v. Zwitserse arch. Michel Polak, met assistentie van Alfred Hoch, 1930.
Als tweede zoon van zakenman, ingenieur en geoloog Édouard Empain, was Louis Empain een veelzijdig zakenman, kunstminnaar, mecenas en stichter van liefdadigheidsorganisaties.

Geschiedenis
Meteen al na zijn voltooiing ontlokte dit gebouw enthousiaste persreacties. In 1937 stond Louis Empain het huis af aan de Belgische staat die er een museum voor sierkunsten in onderbracht, geleid door Herman Teirlinck, toen directeur van de École nationale supérieure d'Architecture et des Arts décoratifs de la Cambre. In november 1943 werd het museum in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. genomen door de Gestapo. Na de oorlog verhuurde de staat het huis op initiatief van Paul-Henri Spaak aan de ambassade van de USSR. De familie Empain was hierover niet tevreden en eiste haar eigendom in 1963 terug op. In 1973 verwierf de tabaksmagnaat M. Tcherkezian de villa en verhuurde ze van 1980 tot 1993 aan Radio-Télévision-Luxembourg. Sinds 1995 staat het gebouw leeg en wordt het af en toe gebruikt voor filmopnames of theatervoorstellingen. Hoewel het was ingeschreven op de bewaarlijst door regeringsbesluit van 12.07.2001 (gevels, dak, bijgebouwen en ook enkele delen van het interieur), raakte het huis Empain steeds verder in verval. Het werd meerdere malen gekocht en verkocht. Het werd grotendeels beschermd als monument door regeringsbesluit van 29.03.2007. Datzelfde jaar werd het verworven door de Fondation Boghossian die het wil laten restaureren door architectenbureau Francis Metzger et associés, om er een centrum van Oosterse culturen in onder te brengen. Diezelfde stichting kocht tevens het aanpalende voormalige huis Bernheim (Franklin Roosevelt nr. 65), om er een centrum voor eigentijdse kunst uit het Oosten en een beeldentuin in onder te brengen.

Beschrijving
Gebouw belichaamt idealen van de art decoPeriode: 1920-1940 De art?decostijl ontstaat in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en sluit aan bij de geometrische tendens van de art nouveau. De stijl ontleent zijn naam aan de Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes, die in 1925 in Parijs plaatsvond. De belangrijkste kenmerken vertalen zich in de geometrisering van lijnen en volumes, in soberheid en symmetrie, terwijl toch een uitgesproken voorliefde voor ornamenten behouden blijft. Die ornamenten neigen eveneens naar geometrische vormen. De inspiratiebronnen voor versieringen komen uit exotische of oude artistieke tradities (het Oosten, Afrika, precolumbiaanse en Egyptische kunst, Grieks-Romeinse oudheid). De integratie van plantenmotieven met Afrikaanse inspiratie illustreert de stilistische impact van de koloniale periode op de Brusselse architectuur. De art deco toont een grote belangstelling voor uiteenlopende traditionele bekledingsmaterialen (baksteen en pleisterwerk), die een hele waaier aan kleuren en texturen bieden. De stijl geeft blijk van een voorkeur voor gewapend beton, waarvan de plasticiteit sculpturale vormen en imposante volumes mogelijk maakt die kenmerkend zijn voor de art deco. Het materiaal laat bovendien toe grote open binnenruimten te ontwerpen, ideaal voor monumentale inkomhallen en spektakelzalen. De voorliefde voor kleur uit zich soms ook in het raamwerk of in metalen elementen. De architectuur geeft bovendien de voorkeur aan grote glaspartijen (die soms de vorm aannemen van bow-windows) en aan platte daken (soms voorzien van een gestileerde koepel). Op grondplannen worden de binnenruimtes van woningen meer van elkaar onderscheiden (woonkamer, eetkamer, slaapkamers), terwijl de trap soms naar het midden of de voorzijde van de woning wordt verplaatst om de achtergevel en het contact met de tuin vrij te maken. Nieuwe comfortruimten worden geïntegreerd (badkamer, toilet, keuken, functionele inkomruimte). Verfijnde materialen zoals marmer, marbriet, granito, mozaïek en gekleurd glas worden gewaardeerd. In Brussel, zoals elders, leent de art?deco?esthetiek zich perfect voor de eisen van decorum en comfort van gebouwen die aan ontspanning en luxe zijn gewijd (hotels, bioscopen, warenhuizen, theaters), evenals voor die van luxeappartementsblokken, waarvan de bouw – gestimuleerd door de wet van 1924 op de mede-eigendom – zich laat inspireren door Parijse voorbeelden. Hoewel de beweging aanvankelijk een elitaire basis heeft, wordt ze al snel een populair succes en groeit ze uit tot een courante bouwstijl. In de jaren 1930 evolueert de decoratieve expressie van de art deco door elementen van het modernisme te integreren en met name van de scheepsarchitectuur (vlaggenmasten, patrijspoorten, aerodynamische vormen) (zie “pakketbootstijl”).: symmetrie, sobere en strenge lijnen, gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. aan rijke materialen.


Zowel grondplan als opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. bijna vierkantig. Drie bouwlagen waarvan hoogste in attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Veelvuldig gebruik van in- en uitspringende volumes, al dan niet onder terras met borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. KroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). verbergt koperen dak met twee hellingen en glazen kap. Verhoogde benedenverdieping boven registerVensterstrook in een topgevel. van halve souterrainvensters. Gebouwd in baksteen met warmte-isolerende dubbele wand en luchtlaag. Gevels bekleed met grote plavuizen van gepolijst graniet van Baveno, bevestigd met bronzen haken. Met bladgoud verguld hoekbeslag op hoeken en omlijstingen van muuropeningen. Liggende of staande rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Oorspronkelijke dunne metalen (messing) profielen.

Symmetrische voorgevel met uitbouw onder terras. Centrale toegang bereikbaar via enkele treden. Decoratie bestaat hier uit kunstig bewerkte smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… deur onder imposante met brons beklede luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak., visueel rustend op twee consolevormige wandlichten. Aan weerszijden, over hoek doorlopend  vensterregisterDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters.. In tweede bouwlaag alleen centraal drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere.. Op attiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw.  drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. binnen getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. dagkantenBinnenkant (tussen muurvlak en kozijn) van de stijlen van een muuropeningen; soms geprofileerd of afgeschuind. en geflankeerd tussen twee andere venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Afgeronde gevelhoeken.
Voor zuidelijke zijgevel lage rechthoekige uitbouw met terras, gevolgd door grotere polygonaleRegelmatige veelhoek. uitbouw bekroond door terras met pergola.


Noordelijk zijgevel eveneens asymmetrisch met rechthoekig getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. uitbouw bekroond door terras met pergola.
Achtergevel symmetrisch. Drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met meerdere muuropeningen. Gevelbreed terras, deels afgeboord met borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. en bereikbaar via enkele treden.


Centrale glasdeurenDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. binnen getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. dagkantenBinnenkant (tussen muurvlak en kozijn) van de stijlen van een muuropeningen; soms geprofileerd of afgeschuind.. In tweede bouwlaag centraal vierlicht met getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. muurdammenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag.. AttiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw.  met terras en centraal diepe loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. die gebruikt kan worden als solarium of schermzaal. Achtergevel weerspiegelt in groot openlucht zwembad.

Interieur
In souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. dienstruimten: keuken, stookruimte, opslagruimten. De grote vierkante hal is het hart van het gebouw en biedt toegang tot alle vertrekken. Ze beslaat twee bouwlagen en wordt zenithaal verlicht met grote glazen kap. Hal op verdieping omgeven door galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. steunend op vier achthoekige zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd..
Op benedenverdieping hal achteraan uitgevend op langwerpige ontvangstruimte met groot salon en eetkamer en rechts eretrap, verlicht door groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met geometrisch glas-in-lood (meester-glazenier Charles-Michel). Links “intiem salon” in verbinding met kantoor van meester des huizes, grenzend aan toegangsvestibule.


In dit salon bar in alkoof waarrond trap naar twee luxueuze slaapkamers op verdieping. Dit gedeelte zowel afgescheiden van ontvangstruimten als van dienstruimten om privacy van eigenaar te vrijwaren. Aan andere kant kantoor vooraan voor secretariaat, waarnaast kleine wachtkamer en vestiaire. Achteraan, voorbij eretrap, bijkeuken grenzend aan eetkamer en door diensttrap met keuken verbonden.
In tweede bouwlaag vier slaapkamers van verschillende grootte, telkens met badkamer. Kleine “wapenzaal” aan voorkant. AttiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw.  enkel bereikbaar via diensttrap: kamers van dienstboden en solarium.
Interieuraankleding in verschillende soorten marmer, zoals onyx, “Escalette alpha” voor vloeren en lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … van benedenverdieping en “Bois-Jourdan” voor plintenHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., omlijstingen en vloeren van tweede bouwlaag. SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ...  in Indische “Palu moiré”, mahoniehout van Cuba, panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. in gepolijst aderhout van Bubinga, fraaie notelaar, palissander, eik en wortelhout. SmeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… elementen in verschillende tinten gepatineerd in oud goud, met geometrische motieven en lofwerkVersiering van beeld- en houtsnijwerk in de vorm van bladeren. voor borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. van galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., leuning van eretrap, radiatorkasten en scheidingshek tussen grote hal en ontvangstruimte.


Plafonds met getandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. geometrische sierlijsten of als cassettenplafond; dat van centrale ontvangstruimte met gevuld met goudkleurig gegraveerd glas met dierenriemmotieven. Visuele verruiming door middel van spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Grote ontvangstruimte en trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. van hoofdtrap oorspronkelijk gedecoreerd met gobelins, maar eveneens als meubilair, ontworpen door Ateliers d'art Rosel, niet meer aanwezig.

Tuin en bijgebouw
Tussen villa en bijhuis groot openluchtzwembad met halfronde rand en 1 tot 3,5 meter diep. Zwembad corrigeert tevens niveauverschil tussen F. Rooseveltlaan en Victorialaan. Zwembad omzoomd door brede pergola.


Aan Victorialaan in steunmuur van zwembad drie garagepoorten, waarvan deuren vervangen.

Victorialaan nr. 32. Bijgebouw n.o.v. arch. Michel Polak, 1932, in dezelfde stijl als huis. Stallingen en woningen voor personeel.


Twee bouwlagen. In oostelijke richting wordt het volume verlengd met een afgeronde uitbouw en kleine vleugel van één bouwlaag. Benedenverdieping bekleed met witsteen; verdieping bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. onder overstekende kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Eerste volume van vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met op benedenverdieping stallingen voor zes paarden; aan tuinkant betonnen luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak. waaronder paarden kunnen verzorgd worden. Op verdieping hooizolder en vijf kamers voor personeel.

Smeedijzeren hek n.o.v. arch. Michel Polak, 1931. Tussen paaltjes; aan kant van F. Rooseveltlaan met ruitmotieven. Twee hekken die toegang verlenen tot twee wegen die terrein in lengte doorkruisen. Aan Victorialaan is decoratie van smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… hek minder uitgewerkt.

Ingeschreven op de bewaarlijst 12.07.2001.
Beschermd 29.03.2007.