Voormalige gasthuis Van Aa

Verzorgingsinstelling in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl n.o.v. architect Louis Spaak, 1865.

Geschiedenis
Oudste verzorgingsinstelling van Elsene. Werd gesticht in 1482 uit nalatenschap van Jan Van Aa, voormalige proost van de abdij van Vorst, en voorzag in oprichting van godshuis voor 13 arme of gebrekkige bejaarde mannen. Het tehuis werd ondergebracht op zijn eigendom, langs huidige de Vergniesstraat. In nasleep van Franse Revolutie werd de stichting Van Aa ontbonden en haar bestuur overgedragen aan een wereldlijke commissie. In 1806 waren er slechts 5 bejaarden meer, maar vanaf 1847 steeg hun aantal tot 18. In 1851 werden de bestuurlijke commissies van het oord samengevoegd met deze van de openbare onderstand. De nieuwe commissie voorzag in de renovatie van de gebouwen, maar de stijgende vraag naar opvang noodde tot de oprichting van een nieuw tehuis. In 1865 werd het nieuwe gasthuis n.o.v. architect Louis Spaak plechtig ingehuldigd langs de Boondaalsesteenweg. Het bood plaats aan 72 bejaarden, mannen én vrouwen. De oude gebouwen in de de Vergniesstraat daarentegen verdwenen uit het straatbeeld tussen 1866 en 1870.
Op de achterliggende tuinen van het nieuwe tehuis verrees in 1884 het eerste burgerlijke ziekenhuis van Elsene. Gelegen langs de Jean Paquotstraat kende het hospitaal verschillende uitbreidingen (zie Jean Paquotstraat).
Ook het tehuis groeide in capaciteit. Tegen 1940 ontving het tehuis reeds 170 bejaarden en werd een bijhuis opgericht in de Vleurgatsesteenweg voor 35 invaliden. Na uitbreidings- en moderniseringswerk n.o.v. architect Decuyper veranderde het gasthuis in 1952 haar naam in Home van Aa. Het telde toen 260 bedden. Sinds 2011 brengt het OCMW van Elsene de bejaarden onder in de nieuwe gebouwen naast het oorspronkelijke Home Van Aa, de Residentie Jean Van Aa. Het biedt onderdak aan 180 personen.


Beschrijving
Symmetrisch complex bestaande uit hoger gelegen hoofdvolume met voortuin en aan beide zijden geflankeerd door lagere dwarse volumes. Bakstenen gevel met elementen in witte steen en hardsteen; oorspronkelijk bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. en witgeschilderd. SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ...  vervangen.

Dwarse volumes (nr. 92 en 96) bestaande uit twee bouwlagen op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., een traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) breed en zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) diep. Benedenverdieping met rondboogvensters en verdieping met rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.; alle onder archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog.. Geheel onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en straatzijde onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. met tweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. en rondboogvenstertje. Nr. 92 later uitgebreid met bijkomende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan straatkant en onder mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken.. Beide volumes via bakstenen rondboogportiek verbonden met hoofdgebouw.
Op nr. 98 bijgebouw in vergelijkbare stijl, laatste kwart 19^e eeuw. Bakstenen gebouw van twee bouwlagen, twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) breed en vijf diep. TraveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) geleed door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Veelal getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. muuropeningen. HoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met tandfriesLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief.. PuntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. met oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster..


Hoge tuinmuur met breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. en onder smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… hekwerk met lateraal fraaie hardstenen portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met blazoen van de gemeente en centraal hekken tussen pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) naar hoofdingang; recent smeedwerkTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen…. Verhoogde tuin met centrale trappenpartij naar hoofdingang.

Hoofdvolume met symmetrische voorgevel van twee bouwlagen op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. en negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met midden- en hoekrisalieten. Middenrisaliet en onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met bewaarde similiBepleistering ter imitatie van natuursteen.. OnderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met doorlopende  schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren. en getraliede keldervensters. Rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op benedenverdieping en rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. op verdiepingen, alle met archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog.. Hoekrisalieten met tweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. en tussen brede pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Middenrisaliet met rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. en op verdieping biforaTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst., oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster. tussen aandaken en onder stenen klokstoel met aandaken en pironUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar).. KroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Oorspronkelijk onder zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken., maar thans onder mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. met dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. en boven hoekrisalieten met tweeledige dakvenstersUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is..
Hoofdvolume oorspronkelijk met U-vormig grondplan, maar later uitgebreid tot vier vleugels rond binnentuin.