![Kolenmarkt, Onze-Lieve-Vrouw van Goede Bijstandkerk, binnenzicht ; hoek Olivetenhof, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10002073/10002073_A001_M13.jpg)
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
kerk/kathedraal/basiliek
pastorie
pastorie
Ontwerper(s)
J. CORTVRINDT – 1664
Arnold RENOUPREZ – architect – 1965
Willem DE BRUYN – architect – 1694
INCONNU - ONBEKEND – 1847-1849
H.L.F. PARTOES – 1850
Juridisch statuut
Beschermd sinds 05 maart 1936
Stijlen
Barok
Inventaris(sen)
- Urgentie-inventaris van het bouwkundig erfgoed van de Brusselse agglomeratie (Sint-Lukasarchief 1979)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Volkskundig Verwant aan de sociale waarde en over het algemeen onvoldoende om selectie (m.b.t. onroerend erfgoed) op zichzelf te rechtvaardigen. Het is wenselijk deze erfgoedwaarde te koppelen aan een immateriële gezien het vaak een plaats van herinnering van een gemeenschap, of van een sociale groep betreft. Het kan ook de materiële uiting zijn van een plek met volkssymboliek, of een plek waar een wijk gegroepeerd of gestructureerd is.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Landschappelijk Een landschap is een gebied, zoals waargenomen door de mens, waarvan het karakter het resultaat is van ondernomen actie en interactie van natuurlijke en/of menselijke factoren. Het is een schaalbegrip bestaande uit verschillende (erfgoed)componenten, die elk, al of niet hun intrinsieke waarde hebben, maar alles samen tot een groter meerwaardegeheel verheffen én dat dit ook zo word gepercipieerd vanop een bepaalde afstand. Wijde stadspanorama’s zijn het landschap bij uitstek, denk bijvoorbeeld aan het zicht over de benedenstad van Brussel vanop het Koningsplein, maar ook op kleinere schaal kunnen dergelijke landschappen die uit verschillende componenten zijn samengesteld voorkomen.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 31346
Beschrijving
Gebouwd
ter plaatse van de voormalige kapel van het Sint-Jacobsgasthuis, gesticht in de
loop van de 12e eeuw om behoeftige reizigers en pelgrims te herbergen. In 1625
vondst en verering van het miraculeuze beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Goede
Bijstand. Kapel spoedig te klein bevonden; bouw van een nieuw bedehuis in de
tweede helft van de 17e eeuw. In 1797 gesloten; in 1803 opnieuw in gebruik
genomen als hulpkerk van de Sint-Katelijneparochie. Bouw van barokke kerk aan
westzijde aangevat in 1664 n.o.v. architect Jean Cortvri(e)ndt; voor twee derde
afgewerkt in 1670. Voltooiing van voorgevel - ondanks reeds eerstesteenlegging
in 1673 - pas na de dood in 1681 van J. Cortvrindt ingezet door architect Pierre-Paul
Merckx, na diens dood (1685) voortgezet en beëindigd in 1694 door architect Willem
De Bruyn (1649-1719). Vernieling van bedaking, koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis., bepleistering en
mobilair tijdens het bombardement van Brussel in 1695, gevolgd door
herstellingswerken van 1696 tot 1699. Restauratie van voorgevel in 1847-1849.
Huidige campanile n.o.v. architect Henri Partoes, 1850, vermoedelijk ter
vervanging van de oorspronkelijke die de koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. bekroonde, in 1727 verwijderd.
In 1904 en volgende gevelrestauratie, waarbij onder meer herplaatsen van het
wapenschild van Karel van Lotharingen en beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind
(respectievelijk verwijderd in 1793 en 1797) en inbrengen van glasramen in drie
venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Interieurrestauratie vanaf ca. 1920, in 1968 hernomen samen met
reinigingswerken aan de buitengevels.
De kerk illustreert bijzonder treffend de vrij geslaagde poging om, op een traditioneelPeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. bouwschema, een centraalbouw naar Italiaans model toe te passen, resulterend in een markante ruimtewerking door de originele koepeloverwelving en de innoverende inbreng van tribunes boven de zijbeuken.
Westwaarts georiënteerd gebouw met sterk ingekort driebeukig basilicaal schip van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en zeszijdige overkoepelde middenpartij, met drie halfcirkelvormige westelijke absidiolen. Diepere koorkapel, ten zuiden in de oksel geflankeerd door kleine traptoren, ten noorden door sacristie. Grotendeels zandsteenbouw, met verwerking van vernieuwd materiaal. Leien bedaking. Hogere middenbeuk onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.; zijbeuken onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak.; kapellen onder afgesnuit zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.; middenpartij onder dubbele vierzijdige helmvormige bekroning.
Goed geproportioneerde barokke oostgevel, met twee registersVensterstrook in een topgevel. geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.; zware druiplijst en als het ware blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. tussen onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. en halsvormige top, onderbroken voor groot centraal vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. Eerste registerVensterstrook in een topgevel. van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), verticaal belijnd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.. Geaccentueerde centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) doorgetrokken over de tweede geleding: begrenzende composiet pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., uitgewerkt hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en bekronend frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; markant rondboogportaal in geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. omlijsting onder booglijst en voluutversiering; mooie houten makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar). vermoedelijk uit de 17e eeuw door J.B. Tons, met hoed- en schelpmotief refererend naar Sint-Jacob. Erboven gesculpteerd medaillonRonde of ovale cartouche. van Karel van Lotharingen. Rondboognis onder boognis en schelp, flankerende vuurvazen; beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind van 1910-1911 door G. Van den Kerckhove. Aansluitend groot rondboogvenster in geprofileerde omlijsting met orenUitstekend deel van sommige bouwelementen of -constructies, meestal louter decoratief. en neuten en bekroond door cartoucheOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd. in festoenomlijsting. In linker en rechter traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geprofileerde omlijsting met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf., orenUitstekend deel van sommige bouwelementen of -constructies, meestal louter decoratief., neuten, waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. en schelpmotief; grote omlijste ovale oculiKlein rond, ovaal of polygonaal venster. erboven. Zichtbare zuid- en zuidwestgevels (Olivetenhof) verticaal en horizontaal geritmeerd door steunberen, kordonsUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels. en over de penantenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag. doorgetrokken platbanden ter hoogte van de vensterimposten en -dorpels. GetoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in (oor)omlijsting met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf., afzaatAflopend bovenvlak van een dorpel. en waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. met gekrulde uiteinden. Rondboogvensters met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. onder booglijst op bovenste bouwlaag. In zuidgevel gedichte rondboogdeur in geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. omlijsting, gevat in rechthoekige, onder druiplijst en getoogdBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden.. Overige gevels verscholen achter aanleunende bebouwing. ZadeldakDak met twee hellende dakvlakken. van middenbeuk met achtzijdigde klokkenruiter met twee geledingen, gemarkeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., galmgaten en helmvormige bekroning.
Interieur met heldere en evenwichtige ruimtewerking door de drie geledingen hoge middenbeuk, de imposante overkoepeling, de hoge lichtinval en het verticale en horizontale lijnenspel van pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) en hoofdgestellenHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.. Stoffering vrij sober gehouden: bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. muurwanden en gewelven; natuurstenen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren.; stucdecor; vergulde kapitelenKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. en consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Centrale rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. portiektravee met versierde sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. en spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., op gebundelde composiet pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. ; zijbeuken met tribunes van middenbeuk en -partij gescheiden door rondbogenBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. op Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en korfbogenBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. op Dorische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. of uitgewerkte consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Overwelving naar traditioneelPeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. patroon nl. kruisribgewelven, doch met gordelbogen; straalgewelven boven absidiolen en koor. Zeszijdige koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. voorzien van brede verdiepte ribben waartussen fraai Lodewijk XIV- stucwerkModelleerbare, snel hardende massa van gips, kalk en zand; in gepolijste vorm ter vervanging van marmer. en centraal geschilderde ovale medaillonsRonde of ovale cartouche. uit begin 19e eeuw; omlopende balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. rustend op engelenhoofden. GetoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geprofileerde omlijsting met sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. en booglijst; rondbogige bovenvensters. Fraaie marmeren bevloering waarin verspreide grafstenen.
Mobiliair.
Schilderijen uit de 17e eeuw.
Beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Goede Bijstand van gepolychromeerd hout (14e eeuw); houten beelden van Heilige Jozef en Heilige Jacobus door J.-B. Van der Haeghen (1724); marmeren wijwatervaten met engelenfiguurtjes (18e eeuw); engelen met medaillonsRonde of ovale cartouche. toegeschreven aan G.-L. Godecharle (1750-1835).
Hoofdaltaar van hout en marmer n.o.v. J.B. van Baurscheit (1705), gerestaureerd en gewijzigd in 1805; altaartafel van Franse steen door J. Willame (1969); marmeren zuidelijke en noordelijke altaren van 1930, kopieën van deze van J.-B. Van der Haeghen (1724). Preekstoel (eertijds in de kerk van de ongeschoeide karmelieten) in régencestijl (18e eeuw); biechtstoelen door H. Peeters en Divoort (1858); orgel eind 19e eeuw gesigneerd “J. Billon et H. Van de Loo, facteurs d’orgues a Rotselaer”.
Olivetenhof 6. Lage woning in pseudotraditionele stijl naar ontwerp van architect A. Renouprez van 1965, aanleunend bij de Bijstandskerk, ter vervanging van een oudere constructie met gelijkaardig volume.
Hergebruikte, brede spiegelboogpoort met hardstenen omlijsting in régence-Lodewijk XV-stijl, uit het midden van de 18e eeuw : geprofileerd kwarthol beloop met neuten, spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., acanthussleutel en schelpen in de zwikkenHoekstuk tussen een boog en de omlijsting waarin de boog gevat is., onder gebogen waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. op gestrekte uiteinden; steenhouwersmerken van Mathias Monnoye en Herman Poliart.
De kerk illustreert bijzonder treffend de vrij geslaagde poging om, op een traditioneelPeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. bouwschema, een centraalbouw naar Italiaans model toe te passen, resulterend in een markante ruimtewerking door de originele koepeloverwelving en de innoverende inbreng van tribunes boven de zijbeuken.
Westwaarts georiënteerd gebouw met sterk ingekort driebeukig basilicaal schip van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en zeszijdige overkoepelde middenpartij, met drie halfcirkelvormige westelijke absidiolen. Diepere koorkapel, ten zuiden in de oksel geflankeerd door kleine traptoren, ten noorden door sacristie. Grotendeels zandsteenbouw, met verwerking van vernieuwd materiaal. Leien bedaking. Hogere middenbeuk onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.; zijbeuken onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak.; kapellen onder afgesnuit zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.; middenpartij onder dubbele vierzijdige helmvormige bekroning.
Goed geproportioneerde barokke oostgevel, met twee registersVensterstrook in een topgevel. geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.; zware druiplijst en als het ware blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. tussen onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. en halsvormige top, onderbroken voor groot centraal vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. Eerste registerVensterstrook in een topgevel. van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), verticaal belijnd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.. Geaccentueerde centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) doorgetrokken over de tweede geleding: begrenzende composiet pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., uitgewerkt hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en bekronend frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; markant rondboogportaal in geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. omlijsting onder booglijst en voluutversiering; mooie houten makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar). vermoedelijk uit de 17e eeuw door J.B. Tons, met hoed- en schelpmotief refererend naar Sint-Jacob. Erboven gesculpteerd medaillonRonde of ovale cartouche. van Karel van Lotharingen. Rondboognis onder boognis en schelp, flankerende vuurvazen; beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind van 1910-1911 door G. Van den Kerckhove. Aansluitend groot rondboogvenster in geprofileerde omlijsting met orenUitstekend deel van sommige bouwelementen of -constructies, meestal louter decoratief. en neuten en bekroond door cartoucheOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd. in festoenomlijsting. In linker en rechter traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geprofileerde omlijsting met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf., orenUitstekend deel van sommige bouwelementen of -constructies, meestal louter decoratief., neuten, waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. en schelpmotief; grote omlijste ovale oculiKlein rond, ovaal of polygonaal venster. erboven. Zichtbare zuid- en zuidwestgevels (Olivetenhof) verticaal en horizontaal geritmeerd door steunberen, kordonsUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels. en over de penantenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag. doorgetrokken platbanden ter hoogte van de vensterimposten en -dorpels. GetoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in (oor)omlijsting met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf., afzaatAflopend bovenvlak van een dorpel. en waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. met gekrulde uiteinden. Rondboogvensters met sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. onder booglijst op bovenste bouwlaag. In zuidgevel gedichte rondboogdeur in geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. omlijsting, gevat in rechthoekige, onder druiplijst en getoogdBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden.. Overige gevels verscholen achter aanleunende bebouwing. ZadeldakDak met twee hellende dakvlakken. van middenbeuk met achtzijdigde klokkenruiter met twee geledingen, gemarkeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., galmgaten en helmvormige bekroning.
Interieur met heldere en evenwichtige ruimtewerking door de drie geledingen hoge middenbeuk, de imposante overkoepeling, de hoge lichtinval en het verticale en horizontale lijnenspel van pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) en hoofdgestellenHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.. Stoffering vrij sober gehouden: bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. muurwanden en gewelven; natuurstenen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren.; stucdecor; vergulde kapitelenKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. en consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Centrale rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. portiektravee met versierde sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. en spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., op gebundelde composiet pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. ; zijbeuken met tribunes van middenbeuk en -partij gescheiden door rondbogenBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. op Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en korfbogenBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. op Dorische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. of uitgewerkte consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Overwelving naar traditioneelPeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. patroon nl. kruisribgewelven, doch met gordelbogen; straalgewelven boven absidiolen en koor. Zeszijdige koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. voorzien van brede verdiepte ribben waartussen fraai Lodewijk XIV- stucwerkModelleerbare, snel hardende massa van gips, kalk en zand; in gepolijste vorm ter vervanging van marmer. en centraal geschilderde ovale medaillonsRonde of ovale cartouche. uit begin 19e eeuw; omlopende balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. rustend op engelenhoofden. GetoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geprofileerde omlijsting met sleutelSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. en booglijst; rondbogige bovenvensters. Fraaie marmeren bevloering waarin verspreide grafstenen.
Mobiliair.
Schilderijen uit de 17e eeuw.
Beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Goede Bijstand van gepolychromeerd hout (14e eeuw); houten beelden van Heilige Jozef en Heilige Jacobus door J.-B. Van der Haeghen (1724); marmeren wijwatervaten met engelenfiguurtjes (18e eeuw); engelen met medaillonsRonde of ovale cartouche. toegeschreven aan G.-L. Godecharle (1750-1835).
Hoofdaltaar van hout en marmer n.o.v. J.B. van Baurscheit (1705), gerestaureerd en gewijzigd in 1805; altaartafel van Franse steen door J. Willame (1969); marmeren zuidelijke en noordelijke altaren van 1930, kopieën van deze van J.-B. Van der Haeghen (1724). Preekstoel (eertijds in de kerk van de ongeschoeide karmelieten) in régencestijl (18e eeuw); biechtstoelen door H. Peeters en Divoort (1858); orgel eind 19e eeuw gesigneerd “J. Billon et H. Van de Loo, facteurs d’orgues a Rotselaer”.
Olivetenhof 6. Lage woning in pseudotraditionele stijl naar ontwerp van architect A. Renouprez van 1965, aanleunend bij de Bijstandskerk, ter vervanging van een oudere constructie met gelijkaardig volume.
Hergebruikte, brede spiegelboogpoort met hardstenen omlijsting in régence-Lodewijk XV-stijl, uit het midden van de 18e eeuw : geprofileerd kwarthol beloop met neuten, spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., acanthussleutel en schelpen in de zwikkenHoekstuk tussen een boog en de omlijsting waarin de boog gevat is., onder gebogen waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. op gestrekte uiteinden; steenhouwersmerken van Mathias Monnoye en Herman Poliart.
Bronnen
Archieven
SAB/OW 63928 (1904-1911); NPP, C 2. Archief CRMS, dossier 6628.
SAB/OW Olivetenhof 6: 81205 (1965).
Publicaties en studies
DES MAREZ G., Traité d’architecture appliqué aux monuments de Bruxelles, Brussel, 1921, pp. 239, 243-281.
FELIX J.P., Orgues de Bruxelles et de l’école bruxelloise, Tentoonstellingscatalogus St.-Michielskathedraal 29/10-4/11/1979, p. 19.
PLANTENGA J.H., L’architecture religieuse du Brabant au XVIIième siècle, Den Haag, 1926, p. 201-205.
Websites
BALat KIK-IRPA
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
