![Maurice Lemonnierlaan 132-172. Zuidpaleis, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10002077/10002077_0132_M01.jpg)
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Zuidpaleis
Maurice Lemonnierlaan 132-134-136-138-140-142-144-146-148-150-152-154-156-158-160-162-164-166-168-170-172
Rogier van der Weydenstraat 3-5-9-15
Stalingradlaan 37a-37b-39-41-43-45-47-49-51-53-55-57-59-61-63-65-67-69-71-73-75
Fonteinstraat 2-4
Typologie(ën)
overdekte markt/hal
Ontwerper(s)
Wynand JANSSENS – architect – 1875-1880
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Inventaris(sen)
- Inventaris van de Industriële Architectuur (AAM - 1980-1982)
- Inventaris van het Industrieel Erfgoed (La Fonderie - 1993-1994)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Wetenschappelijk De wetenschappelijke waarde wordt vaak erkend in het geval van landschappen (parken, halfnatuurlijke gebieden). Binnen de context van een onroerend goed kan het gaan om de aanwezigheid van een (bouw)element (bijzonder materiaal, experimenteel materiaal, bouwprocédé of -component) of getuigenis van een ruimtelijk-structurele ruimte (stedenbouwkundig) waarvan het behoud moet worden overwogen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In het geval van archeologische vindplaatsen en overblijfselen wordt de wetenschappelijke waarde erkend in relatie tot het uitzonderlijke karakter van de resten op het gebied van ouderdom (bijvoorbeeld de Romeinse villa in Jette), de uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijvoorbeeld de site van het vroegere dorp Oudergem) of de uniciteit van de elementen (bijvoorbeeld een volledig bewaard dakspant) en derhalve op dat vlak een uitzonderlijke en prominente wetenschappelijke bijdrage vormen tot de kennis van ons stedelijk en pre-stedelijk verleden.
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
- Technisch Onder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 32777
Beschrijving
Voormalig markt- en handelscomplex in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl, naar een ontwerp
van architect Wynand Janssens van 1875-1880, gebouwd in opdracht van de Compagnie générale des Marchés.
Terrein aangekocht in 1874, bouw aangevat in 1875 en voltooid in 1880. Omvangrijke constructie op rechthoekige, naar het zuiden versmallende plattegrond, die het gehele bouwblok inneemt gevormd door de Maurice Lemonnierlaan, de Stalingradlaan, de Rogier van der Weydenstraat en de Fonteinstraat.
Tweedelig gebouw met vijf vleugels rondom twee oorspronkelijk beglaasde binnenplaatsen, gescheiden door een overdekte passage, de zogenaamde Arbeidsdoorgang die beide lanen verbindt.
Oorspronkelijk omlopende reeks winkels aan straatzijde, de noordelijke binnenplaats als marché-bazar omringd door een tweede reeks winkels, de zuidelijke binnenplaats voor openbare tentoonstellingen en veilingen omringd door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden.. De eerste verdieping, oorspronkelijk voorzien voor 100 grote en 124 kleine marktstalletjes, werd in 1885 in huur genomen door de Stad Brussel voor de Ecole Industrielle. Het gehele complex werd door de Stad aangekocht in 1907.
Belangrijke verbouwings- en renovatiecampagne tot stedelijk administratief centrum, naar ontwerp van architect Maurice Van Ysendijck in 1924-1927. Grondige aanpassing van het interieur, onder meer omvorming van de zuidelijke hal tot lokettenzaal. Vrij ingrijpende verbouwing van de westgevel en een gedeelte van de zuidgevel voor verbetering van de lichtinval, waarbij verwijdering van een groot aantal decoronderdelen; aanbreng van een pseudomansarde boven de west- en de middenvleugel.
Renovatie van de oostvleugel in 1950-1958, waarbij verlaging van de dorpelsOnderdorpel van een deur. van de oorspronkelijke attiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw. , en toevoeging van een terugwijkend attiekniveau, gepaard met inwendige aanpassingen.
Fasegewijze renovatie naar ontwerp van architecten André en Jean Polak vanaf 1979, beëindigd in 1992, met revalorisatie van de handelsfunctie, inrichting van een sportcomplex in het noordelijk gedeelte en een school in het zuidelijk gedeelte.
Gevels met parementGevel- of muurbekleding. van natuursteen en arduinen plintHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.; drie bouwlagen + entresol, vijfenveertig traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) ten westen en ten oosten, zeventien ten noorden en elf ten zuiden. Symmetrische opbouw, telkens met geaccentueerde middenas en hoekpaviljoenen, gekenmerkt door de repeterende verticale geleding, doorlopende horizontale belijning en ruime beglazing. Benedenverdieping opgevat als geblokte sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de bovenverdieping geritmeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Korinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., beëindiging door de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Verzorgd geveldecor met Second Empire-inslagVan 1800 tot circa 1840. Empire (ca. 1800-1830) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar het Eerste Keizerrijk (1804-1814/1815) onder Napoleon I. In Brussel werd deze stijl in de praktijk toegepast van circa 1800 tot ongeveer 1840. De stijl is afgeleid van het neoclassicisme en verrijkt met decoratieve elementen uit de Egyptische, Etruskische en Romeinse bouwkunst, evenals met symbolen van het keizerrijk. Kenmerkende motieven zijn onder meer lotuskapitelen, sfinxen, obelisken, meanderfriezen, adelaars, lauwerkransen, victoriefiguren, fasces, trofeeën, helmen en speren. In de empirestijl wordt de bel-étage vaak geaccentueerd door hoge rondboogvensters of soms door een serliana (ook wel palladiaans venster genoemd). De hogere vensters zorgen voor meer lichtinval; de verlaagde vensterbanken worden daarbij vaak voorzien van een ijzeren vensterleuning. In Brussel gaat het meestal om vrij sobere gevels, waarbij vooral de rondbogen worden benadrukt door een geprofileerde of omlijste afwerking., onder meer rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood., meander- en acanthusfriezen, rankwerkVersiering bestaande uit een buigzame, slingerende tak, versierd met lofwerk., masker- en leeuwenkoppen, bijenmotieven en Hermessymbolen.
Oorspronkelijk identieke west- en oostgevel, en licht gedifferentieerde noord- en zuidgevel samengesteld uit dezelfde elementen; mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. boven de hoekpaviljoenen, voorts zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken.. Huidige asymmetrie in de gevelopstanden tengevolge van de verbouwingen van 1924-1927.
West- en oostgevel.
Vrij intacte oostelijke gevelopstand (Stalingradlaan). Middenrisaliet opgevat als steekbogige portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met guirlandeversiering op de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en bekroning door een monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. gebroken boogfronton met consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief., hermenOndersteuning in de vorm van een mannenfiguur; wanneer het onderlichaam vervangen is door een naar onderen taps toelopende pijler of pilaster spreekt men over een herme., opschrift ‘PAMAIS DU MIDI - ZUIDPALEIS’ en wapen van de Stad Brussel. Passage met gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. marmeren Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., bewerkt entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en ijzeren hek; hogerop oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn..
Hoekpaviljoenen met vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gemarkeerd door hoekrisalieten met dito frontonbekroning met oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster. en maskerkop. Tweede bouwlaag als beletage met balkons, oorspronkelijk met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. hek, entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en klassiek hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.; derde bouwlaag als attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. geritmeerd door consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel..
De tussenliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gebundeld door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. steekbooglisenen, vanaf de pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en het gebroken hoofdgestel. Winkelpui met centrale inkom. TweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. met gegroefde middenpost en oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. over entresol en tweede bouwlaag; centraal erboven Mercuriusstaf en attiekvenster - verlaagd in 1950-1958 - tussen uitgelengde consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Slechts vereenvoudigde boogfrontons en toegevoegde dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. in het zuidelijk hoekpaviljoen; bedaking van de tussenliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) vervangen door een terugwijkende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt..
Verbouwde westelijke gevelopstand (Maurice Lemonnierlaan). Zuidelijk hoekpaviljoen aangepast zoals in de oostelijke gevel, bovendien met verticaal doorgetrokken bovenvensters en gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.; tussenliggende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met over de derde bouwlaag doorgetrokken tweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. met oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., en mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. met dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap..
Noordgevel (Rogier van der Weydenstraat).
Intacte opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. met ordonnantieschema overeenkomstig de oostgevel. Eenvoudiger middenrisaliet; zelfde hoekpaviljoenen. Tussenliggende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met oorspronkelijk open doorgangen met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. colonnettenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd..
Zuidgevel (Fonteinstraat).
Verbouwde opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur., voornamelijk in de westpartij. Middenrisaliet zoals in de west- en oostgevel. Flankerende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) opgevat zoals de hoekpaviljoenen met hoekrisaliet: vereenvoudigde boogfrontons en toegevoegde dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap., in de westpartij verticaal doorgetrokken bovenvensters en gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., in de oostpartij verticaal doorgetrokken benedenvensters.
Binnenplaatsen oorspronkelijk overdekt met een driebeukige beglaasde ijzeren dakspant op colonnetten. Ten noorden volledig verbouwd tot sportzaal; ten zuiden met behouden bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. met steekbogenordonnantie, spant evenwel gesloopt.
Passage met pilasterindeling, beglaasde vitrines aan weerszijden en vlakke zoldering, oorspronkelijk geopend naar de hallen.
Terrein aangekocht in 1874, bouw aangevat in 1875 en voltooid in 1880. Omvangrijke constructie op rechthoekige, naar het zuiden versmallende plattegrond, die het gehele bouwblok inneemt gevormd door de Maurice Lemonnierlaan, de Stalingradlaan, de Rogier van der Weydenstraat en de Fonteinstraat.
Tweedelig gebouw met vijf vleugels rondom twee oorspronkelijk beglaasde binnenplaatsen, gescheiden door een overdekte passage, de zogenaamde Arbeidsdoorgang die beide lanen verbindt.
Oorspronkelijk omlopende reeks winkels aan straatzijde, de noordelijke binnenplaats als marché-bazar omringd door een tweede reeks winkels, de zuidelijke binnenplaats voor openbare tentoonstellingen en veilingen omringd door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden.. De eerste verdieping, oorspronkelijk voorzien voor 100 grote en 124 kleine marktstalletjes, werd in 1885 in huur genomen door de Stad Brussel voor de Ecole Industrielle. Het gehele complex werd door de Stad aangekocht in 1907.
Belangrijke verbouwings- en renovatiecampagne tot stedelijk administratief centrum, naar ontwerp van architect Maurice Van Ysendijck in 1924-1927. Grondige aanpassing van het interieur, onder meer omvorming van de zuidelijke hal tot lokettenzaal. Vrij ingrijpende verbouwing van de westgevel en een gedeelte van de zuidgevel voor verbetering van de lichtinval, waarbij verwijdering van een groot aantal decoronderdelen; aanbreng van een pseudomansarde boven de west- en de middenvleugel.
Renovatie van de oostvleugel in 1950-1958, waarbij verlaging van de dorpelsOnderdorpel van een deur. van de oorspronkelijke attiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw. , en toevoeging van een terugwijkend attiekniveau, gepaard met inwendige aanpassingen.
Fasegewijze renovatie naar ontwerp van architecten André en Jean Polak vanaf 1979, beëindigd in 1992, met revalorisatie van de handelsfunctie, inrichting van een sportcomplex in het noordelijk gedeelte en een school in het zuidelijk gedeelte.
Gevels met parementGevel- of muurbekleding. van natuursteen en arduinen plintHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.; drie bouwlagen + entresol, vijfenveertig traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) ten westen en ten oosten, zeventien ten noorden en elf ten zuiden. Symmetrische opbouw, telkens met geaccentueerde middenas en hoekpaviljoenen, gekenmerkt door de repeterende verticale geleding, doorlopende horizontale belijning en ruime beglazing. Benedenverdieping opgevat als geblokte sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de bovenverdieping geritmeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Korinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., beëindiging door de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Verzorgd geveldecor met Second Empire-inslagVan 1800 tot circa 1840. Empire (ca. 1800-1830) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar het Eerste Keizerrijk (1804-1814/1815) onder Napoleon I. In Brussel werd deze stijl in de praktijk toegepast van circa 1800 tot ongeveer 1840. De stijl is afgeleid van het neoclassicisme en verrijkt met decoratieve elementen uit de Egyptische, Etruskische en Romeinse bouwkunst, evenals met symbolen van het keizerrijk. Kenmerkende motieven zijn onder meer lotuskapitelen, sfinxen, obelisken, meanderfriezen, adelaars, lauwerkransen, victoriefiguren, fasces, trofeeën, helmen en speren. In de empirestijl wordt de bel-étage vaak geaccentueerd door hoge rondboogvensters of soms door een serliana (ook wel palladiaans venster genoemd). De hogere vensters zorgen voor meer lichtinval; de verlaagde vensterbanken worden daarbij vaak voorzien van een ijzeren vensterleuning. In Brussel gaat het meestal om vrij sobere gevels, waarbij vooral de rondbogen worden benadrukt door een geprofileerde of omlijste afwerking., onder meer rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood., meander- en acanthusfriezen, rankwerkVersiering bestaande uit een buigzame, slingerende tak, versierd met lofwerk., masker- en leeuwenkoppen, bijenmotieven en Hermessymbolen.
Oorspronkelijk identieke west- en oostgevel, en licht gedifferentieerde noord- en zuidgevel samengesteld uit dezelfde elementen; mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. boven de hoekpaviljoenen, voorts zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken.. Huidige asymmetrie in de gevelopstanden tengevolge van de verbouwingen van 1924-1927.
West- en oostgevel.
Vrij intacte oostelijke gevelopstand (Stalingradlaan). Middenrisaliet opgevat als steekbogige portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met guirlandeversiering op de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en bekroning door een monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. gebroken boogfronton met consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief., hermenOndersteuning in de vorm van een mannenfiguur; wanneer het onderlichaam vervangen is door een naar onderen taps toelopende pijler of pilaster spreekt men over een herme., opschrift ‘PAMAIS DU MIDI - ZUIDPALEIS’ en wapen van de Stad Brussel. Passage met gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. marmeren Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., bewerkt entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en ijzeren hek; hogerop oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn..
Hoekpaviljoenen met vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gemarkeerd door hoekrisalieten met dito frontonbekroning met oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster. en maskerkop. Tweede bouwlaag als beletage met balkons, oorspronkelijk met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. hek, entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en klassiek hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.; derde bouwlaag als attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. geritmeerd door consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel..
De tussenliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gebundeld door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. steekbooglisenen, vanaf de pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en het gebroken hoofdgestel. Winkelpui met centrale inkom. TweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. met gegroefde middenpost en oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. over entresol en tweede bouwlaag; centraal erboven Mercuriusstaf en attiekvenster - verlaagd in 1950-1958 - tussen uitgelengde consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Slechts vereenvoudigde boogfrontons en toegevoegde dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. in het zuidelijk hoekpaviljoen; bedaking van de tussenliggende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) vervangen door een terugwijkende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt..
Verbouwde westelijke gevelopstand (Maurice Lemonnierlaan). Zuidelijk hoekpaviljoen aangepast zoals in de oostelijke gevel, bovendien met verticaal doorgetrokken bovenvensters en gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel.; tussenliggende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met over de derde bouwlaag doorgetrokken tweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. met oplopend houten raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., en mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. met dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap..
Noordgevel (Rogier van der Weydenstraat).
Intacte opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. met ordonnantieschema overeenkomstig de oostgevel. Eenvoudiger middenrisaliet; zelfde hoekpaviljoenen. Tussenliggende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met oorspronkelijk open doorgangen met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. colonnettenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd..
Zuidgevel (Fonteinstraat).
Verbouwde opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur., voornamelijk in de westpartij. Middenrisaliet zoals in de west- en oostgevel. Flankerende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) opgevat zoals de hoekpaviljoenen met hoekrisaliet: vereenvoudigde boogfrontons en toegevoegde dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap., in de westpartij verticaal doorgetrokken bovenvensters en gebroken hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., in de oostpartij verticaal doorgetrokken benedenvensters.
Binnenplaatsen oorspronkelijk overdekt met een driebeukige beglaasde ijzeren dakspant op colonnetten. Ten noorden volledig verbouwd tot sportzaal; ten zuiden met behouden bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. met steekbogenordonnantie, spant evenwel gesloopt.
Passage met pilasterindeling, beglaasde vitrines aan weerszijden en vlakke zoldering, oorspronkelijk geopend naar de hallen.
Bronnen
Archieven
SAB/OW 2983 en 25212 (1874-1880), 7575 en 4027 (1907), 58066-58070
(1924-1927), 77685, 77652, 72805, 77728 en 71937 (1950-1958), 88376 (1979);
SAB/P.P., 2230, 1032;
SAB//N.P.P., K 3.
Publicaties en studies
Poelaert en zijn tijd, Brussel, 1980, p.
50-56, 228- 231.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
