Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
school
universiteit
universiteit
Ontwerper(s)
L. GÉRARD – ingenieur-architect – 1892-1893
Henri VANDEVELD – architect – 1904-1905
Constant BOSMANS – architect – 1904-1905
Adolphe CRESPIN – sgraffitoschilder
Jules Jacques VAN YSENDIJCK – architect – 1892-1893
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Art nouveau
Inventaris(sen)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Het monumentale erfgoed van België. Brussel Uitbreiding Oost (Apeb - 2006-2009)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2013
id
Urban : 36936
Beschrijving
Geschiedenis
Dit gebouw in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl (met enkele art-nouveau-accenten in de decors) in de Stad van de Wetenschap van het Leopoldpark (Université Libre de Bruxelles) werd opgetrokken op de plaats van het voormalige kasteel Dubois de Bianco. Het werd in 1892-1893 gebouwd door architect J.-J. Van Ysendyck en ingenieur L. Gérard. Samen met het Instituut voor Hygiëne (gesloopt) en het Instituut voor Anatomie (Warocqué), vormde het de eerste bouwgolf van de Stad van de Wetenschap die eind 19e eeuw op initiatief van Ernest Solvay en Paul Héger en met de hulp van de Stad Brussel in het Leopoldpark werd ingericht. Het gebouw bevatte in feite twee instellingen: het universitair instituut, bestemd voor het fysiologieonderricht aan de geneeskundestudenten van de ULB, en het Solvay Instituut voor Fysiologie, een privégebouw dat de oprichter gebruikte voor onderzoek en om er internationale natuurkunde- en scheikundeconferenties te organiseren (van 1913 tot 1930), de befaamde Solvay Conferenties.
Toen de ULB naar de Solbosch-campus verhuisde, kwamen de wetenschappelijke instituten van het Leopoldpark vanaf 1920 leeg te staan, hoewel de gebouwen eigendom bleven van de Stad Brussel. In 1929 begonnen de werken om het Jacqmainlyceum in het gebouw onder te brengen. Het lyceum is er nog altijd gevestigd en is zelfs met twee andere gebouwen uitgebreid: de voormalige Handelsschool en het voormalige Instituut Warocqué.
Beschrijving
Imposant T-vormig gebouw van twee bouwlagen op een hoge hardstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met rusticaIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen).. Net als twee andere instituten die Van Ysendyck en Gérard bouwden, heeft dit gebouw een zelfdragende metaalstructuur gemaakt van geprefabriceerde elementen. Op met steen beklede betonnen onderbouwen rusten stalen gebinten die door metalen vloeren met elkaar worden verbonden. De muren die dit geraamte vulden, werden geplaatst in groeven in de steen die de uitzetting van het metaal mogelijk moesten maken. De gevels zijn over de hele hoogte opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met brede muuropeningen. Hun dubbele beglazing, een uitvinding van ingenieur Léon Gérard, bestond uit een wand van spiegelglas (buitenzijde) en vensterglas (binnenzijde) gescheiden door ongeveer 14cm lucht. Dit vernieuwende principe werd ook toegepast in het Instituut voor Hygiëne en het Instituut voor Anatomie. Het imposante metalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. heeft een drieledige structuur. De hele gevel is opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. zijn met keramiekpanelen versierd (met de namen van wetenschappelijke prominenten), metalen kruiskozijnen benadrukken de lateienBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt., metalen hoefijzerbogenBoog die meer dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een hoefijzer. versieren de ramen…
De witstenen hoofdgevel heeft vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), waarvan de twee uitspringende en hogere zijtraveeën door meerledige koepelsBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met daklichten worden bekroond. De toegang is als portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). behandeld en bestaat uit een poort gevat in een grote gebeeldhouwde omlijsting met zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood. en een gedecoreerde friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). onder een uitspringende kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Om het hoogteverschil van het terrein te overbruggen, is de benedenverdieping toegankelijk via een dubbele hardstenen helling (met een steunmuur in onregelmatig verband en rustica), afgeboord door een imposante balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) waarop lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. in art-nouveaustijl rusten. De zij- en achtergevels zijn van baksteen, met witstenen elementen. Achteraan zijn de mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. voorzien van dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap..
![Belliardstraat 135, voormalig Instituut voor Fysiologie, inkom aan achterzijde door C. Bosmans et H. Vandeveld, [i]L’Émulation[/i], 1905, pl. 22.](/medias/500/buildings/10415009_0135_W05.jpg)
In 1904-1905 werd de toegang tot het auditorium vergemakkelijkt door de bouw van een achteringang door Constant Bosmans en Henri Vandeveld, twee geassocieerde architecten die ook de Handelsschool en het Instituut voor Sociologie of de “Solvaybibliotheek” ontwierpen. Dit kleine, overwegend rechthoekig gebouw bestond uit een rotonde die als hal diende, onder een rond dak bekroond door een kleine koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis..
In 1930 vonden grondige verbouwingen plaats met het oog op de herbestemming van het voormalige instituut tot Emile Jacqmainlyceum, een Franstalige school van de Stad Brussel opgericht in 1922. De zijvleugels werden uitgebreid met twee tussenliggende bouwlagen bestemd voor klaslokalen. Het oorspronkelijke stalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. werd grotendeels vervangen door eikenhouten schuiframen. Er werden borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. toegevoegd en bekleed met een rotsbepleistering, terwijl sommige decors een andere kleur kregen. Een aantal venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de zijgevels werd door bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. metselwerk vervangen. Ook het interieur van het gebouw werd heringericht. Op de binnenplaats werd een afdak gebouwd, terwijl bijgebouwen oudere kleine lokalen vervingen.
Tijdens de jaren 1950 en in 1997 vonden nog meer ingrepen plaats, zoals de bouw van een gymnastiekzaal aan de achterzijde, de vervanging van het metalen trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. door een trap in gewapend beton, en de aanleg van een overdekte doorgang tussen het lyceum en de voormalige Handelsschool, die ook door het lyceum werd ingenomen. In 1997 werden brandtrappen geïnstalleerd op de hoek aan de achterzijde van het gebouw.
Tijdens een grootscheepse restauratiecampagne van 2007 tot 2011 werden de gevels gerestaureerd om ze nauwer bij de oorspronkelijke toestand te doen aansluiten.
Interieur. Op de benedenverdieping bevinden zich de natuurkundelaboratoria en, in het achtergebouw, het grote auditorium dat door sgraffitokunstenaar Adolphe Crespin werd versierd. Het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. bevindt zich in het midden van het gebouw en wordt zenitaal verlicht; oorspronkelijk was het volledig van metaal gemaakt en was het gebinte zichtbaar. In de tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. bevinden zich de bibliotheek en enkele kleine laboratoria.
Dit gebouw in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl (met enkele art-nouveau-accenten in de decors) in de Stad van de Wetenschap van het Leopoldpark (Université Libre de Bruxelles) werd opgetrokken op de plaats van het voormalige kasteel Dubois de Bianco. Het werd in 1892-1893 gebouwd door architect J.-J. Van Ysendyck en ingenieur L. Gérard. Samen met het Instituut voor Hygiëne (gesloopt) en het Instituut voor Anatomie (Warocqué), vormde het de eerste bouwgolf van de Stad van de Wetenschap die eind 19e eeuw op initiatief van Ernest Solvay en Paul Héger en met de hulp van de Stad Brussel in het Leopoldpark werd ingericht. Het gebouw bevatte in feite twee instellingen: het universitair instituut, bestemd voor het fysiologieonderricht aan de geneeskundestudenten van de ULB, en het Solvay Instituut voor Fysiologie, een privégebouw dat de oprichter gebruikte voor onderzoek en om er internationale natuurkunde- en scheikundeconferenties te organiseren (van 1913 tot 1930), de befaamde Solvay Conferenties.
Toen de ULB naar de Solbosch-campus verhuisde, kwamen de wetenschappelijke instituten van het Leopoldpark vanaf 1920 leeg te staan, hoewel de gebouwen eigendom bleven van de Stad Brussel. In 1929 begonnen de werken om het Jacqmainlyceum in het gebouw onder te brengen. Het lyceum is er nog altijd gevestigd en is zelfs met twee andere gebouwen uitgebreid: de voormalige Handelsschool en het voormalige Instituut Warocqué.
Beschrijving
Imposant T-vormig gebouw van twee bouwlagen op een hoge hardstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met rusticaIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen).. Net als twee andere instituten die Van Ysendyck en Gérard bouwden, heeft dit gebouw een zelfdragende metaalstructuur gemaakt van geprefabriceerde elementen. Op met steen beklede betonnen onderbouwen rusten stalen gebinten die door metalen vloeren met elkaar worden verbonden. De muren die dit geraamte vulden, werden geplaatst in groeven in de steen die de uitzetting van het metaal mogelijk moesten maken. De gevels zijn over de hele hoogte opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met brede muuropeningen. Hun dubbele beglazing, een uitvinding van ingenieur Léon Gérard, bestond uit een wand van spiegelglas (buitenzijde) en vensterglas (binnenzijde) gescheiden door ongeveer 14cm lucht. Dit vernieuwende principe werd ook toegepast in het Instituut voor Hygiëne en het Instituut voor Anatomie. Het imposante metalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. heeft een drieledige structuur. De hele gevel is opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. zijn met keramiekpanelen versierd (met de namen van wetenschappelijke prominenten), metalen kruiskozijnen benadrukken de lateienBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt., metalen hoefijzerbogenBoog die meer dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een hoefijzer. versieren de ramen…
De witstenen hoofdgevel heeft vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), waarvan de twee uitspringende en hogere zijtraveeën door meerledige koepelsBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met daklichten worden bekroond. De toegang is als portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). behandeld en bestaat uit een poort gevat in een grote gebeeldhouwde omlijsting met zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., rozettenRozet, versiering met concentrische vorm, lijkend op een bloem; in ruime zin roosvenster, groot rondlicht, gevuld met gotisch maaswerk van rozetten, drie-, vier- en veelpassen in concentrische schikking en/of gevuld met glas-in-lood. en een gedecoreerde friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). onder een uitspringende kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Om het hoogteverschil van het terrein te overbruggen, is de benedenverdieping toegankelijk via een dubbele hardstenen helling (met een steunmuur in onregelmatig verband en rustica), afgeboord door een imposante balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) waarop lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. in art-nouveaustijl rusten. De zij- en achtergevels zijn van baksteen, met witstenen elementen. Achteraan zijn de mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. voorzien van dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap..
![Belliardstraat 135, voormalig Instituut voor Fysiologie, inkom aan achterzijde door C. Bosmans et H. Vandeveld, [i]L’Émulation[/i], 1905, pl. 22.](/medias/buildings/10415009_0135_W05.jpg)
In 1904-1905 werd de toegang tot het auditorium vergemakkelijkt door de bouw van een achteringang door Constant Bosmans en Henri Vandeveld, twee geassocieerde architecten die ook de Handelsschool en het Instituut voor Sociologie of de “Solvaybibliotheek” ontwierpen. Dit kleine, overwegend rechthoekig gebouw bestond uit een rotonde die als hal diende, onder een rond dak bekroond door een kleine koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis..
In 1930 vonden grondige verbouwingen plaats met het oog op de herbestemming van het voormalige instituut tot Emile Jacqmainlyceum, een Franstalige school van de Stad Brussel opgericht in 1922. De zijvleugels werden uitgebreid met twee tussenliggende bouwlagen bestemd voor klaslokalen. Het oorspronkelijke stalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. werd grotendeels vervangen door eikenhouten schuiframen. Er werden borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. toegevoegd en bekleed met een rotsbepleistering, terwijl sommige decors een andere kleur kregen. Een aantal venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de zijgevels werd door bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. metselwerk vervangen. Ook het interieur van het gebouw werd heringericht. Op de binnenplaats werd een afdak gebouwd, terwijl bijgebouwen oudere kleine lokalen vervingen.
Tijdens de jaren 1950 en in 1997 vonden nog meer ingrepen plaats, zoals de bouw van een gymnastiekzaal aan de achterzijde, de vervanging van het metalen trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. door een trap in gewapend beton, en de aanleg van een overdekte doorgang tussen het lyceum en de voormalige Handelsschool, die ook door het lyceum werd ingenomen. In 1997 werden brandtrappen geïnstalleerd op de hoek aan de achterzijde van het gebouw.
Tijdens een grootscheepse restauratiecampagne van 2007 tot 2011 werden de gevels gerestaureerd om ze nauwer bij de oorspronkelijke toestand te doen aansluiten.
Interieur. Op de benedenverdieping bevinden zich de natuurkundelaboratoria en, in het achtergebouw, het grote auditorium dat door sgraffitokunstenaar Adolphe Crespin werd versierd. Het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. bevindt zich in het midden van het gebouw en wordt zenitaal verlicht; oorspronkelijk was het volledig van metaal gemaakt en was het gebinte zichtbaar. In de tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. bevinden zich de bibliotheek en enkele kleine laboratoria.
Bronnen
Archieven
SAB/OW 6124 (1896), 72763 (1929), 92909(1929),
78411 (1950-60), 71865 en 71866 (1955-56), 71897 (1958-60), 89017 (1980), 89020
(1980), 96465 (1988).
AAM, Fonds Derée.
Publicaties en
studies
BRAUMAN, A., DEMANET,
M., Le Parc Léopold 1850-1950. Le zoo, la
cité scientifique et la ville, AAM, Brussel, 1985.
Tijdschriften
“Auditoire de l’Institut Solvay. Parc Léopold, à Brussel”, L’Emulation, 1902, pl. 21-22.
VIRÉ, L., “La Cité scientifique du Parc Léopold à Bruxelles. 1890-1920”, Cahiers Bruxellois. Revue d’histoire urbaine, dl. XIX, 1974, pp. 99-109.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
