Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Voormalige fabriek van de elektriciteitscentrale van de Société des Tramways Bruxellois
Fernand Demetskaai 32, 33-34
Typologie(ën)
fabriek
Ontwerper(s)
INCONNU - ONBEKEND – 1901-1903
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Neo-Vlaamse renaissance
Inventaris(sen)
- Inventaris van de Industriële Architectuur (AAM - 1980-1982)
- Inventaris van het Industrieel Erfgoed (La Fonderie - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Het monumentale erfgoed van België. Anderlecht-Kuregem (Archistory - 2017-2019)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Wetenschappelijk De wetenschappelijke waarde wordt vaak erkend in het geval van landschappen (parken, halfnatuurlijke gebieden). Binnen de context van een onroerend goed kan het gaan om de aanwezigheid van een (bouw)element (bijzonder materiaal, experimenteel materiaal, bouwprocédé of -component) of getuigenis van een ruimtelijk-structurele ruimte (stedenbouwkundig) waarvan het behoud moet worden overwogen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In het geval van archeologische vindplaatsen en overblijfselen wordt de wetenschappelijke waarde erkend in relatie tot het uitzonderlijke karakter van de resten op het gebied van ouderdom (bijvoorbeeld de Romeinse villa in Jette), de uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijvoorbeeld de site van het vroegere dorp Oudergem) of de uniciteit van de elementen (bijvoorbeeld een volledig bewaard dakspant) en derhalve op dat vlak een uitzonderlijke en prominente wetenschappelijke bijdrage vormen tot de kennis van ons stedelijk en pre-stedelijk verleden.
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
- Technisch Onder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2019
id
Urban : 39692
Beschrijving
Oude elektriciteitsfabriek op steenkool, in
neo-Vlaamse renaissancestijl, tussen 1901 en 1903 gebouwd door de
bouwonderneming Union Electricitäts
Gesellschaft.
Geschiedenis
In 1894 nam de elektrificatie van het net van de Société des Tramways Bruxellois een aanvang met de indienstneming van een hoogspanningskabine in de Brogniezstraat in Anderlecht. In 1899 werd aan de Société een concessie tot in 1945 verleend, op voorwaarde dat ze alle lijnen van haar spoornet zou elektrificeren. In 1901 besliste ze dus een steenkoolcentrale te bouwen voor het opwekken van elektrische hoogspanningsenergie voor de bestaande fabrieken, die tot onderstations werden omgevormd. De daartoe gekozen site was een uitgestrekt hellend terrein langs het Kanaal van Charleroi dat in het noorden werd afgeboord door de spoorlijn die het slachthuis van Kuregem met de westelijke ringspoorlijn verbond. Deze ligging verzekerde een makkelijke bevoorrading van steenkool en water. Na een wedstrijd werd de Duitse bouwmaatschappij Union Electricitäts Gesellschaft aangeduid om de fabriek te bouwen. De werken begonnen in 1901, en de fabriek werd in 1903 in gebruik genomen en op 27 juni van datzelfde jaar door koning Leopold II ingehuldigd.
Het hoofdgebouw bestaat uit twee tegen elkaar gebouwde hallen evenwijdig aan het kanaal, de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. vooraan en het ketelhuis achteraan. Het werd halverwege de helling ingeplant, met het oog op een eventuele latere uitbreiding, en rustte op een 1,50 meter dikke betonvloer, gewapend met twee lagen oude rails, een oplossing die noodzakelijk was gezien het moerassige karakter van het terrein. Het ketelhuis werd aan weerszijden door twee 60 meter hoge schoorstenen geflankeerd. Aan het kanaal werd het terrein afgesloten door een muur met smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… traliewerk, aan de zuidkant onderbroken door de directeurswoning. In het noorden, langs het spoorwegtalud, stond een lang gebouw met 21 steenkoolsilo’s, die vanaf de aken werden bevoorraad via een brugkraan op stoom die de steenkool op een transportband boven de silo’s loste. De onderste klep van die silo’s opende naar een tweede transportband die, via een tunnel onder de binnenplaats, leidde naar de emmerkettingen die in de kelders van de centrale tot aan de stookketels liepen. Die brachten de stoom voort die nodig was voor de stroomaggregaten die aan turbo-alternators waren gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. om een spanning van 6600 volt te leveren.
In 1932 werd de elektriciteitscentrale een reservecentrale, en vier jaar later werd ze buiten gebruik gesteld. De twee schoorstenen werden vóór 1944 afgebroken. Het complex, dat sinds 1954 eigendom is van de MIVB, is geconverteerd tot reparatiewerkplaats voor wissels en rails. Na 1971 werd het silogebouw geleidelijk ingekort, en vandaag blijft nog enkel de eerste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) over.
Beschrijving
Bakstenen gevels belijnd met hardsteen. De hallen en het silogebouw hebben een metalen draagstructuur die verborgen zit in het metselwerk.
Op nr. 33-34, gebouw met de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. en het ketelhuis, met veertien traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), aan de uiteinden geflankeerd door blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muurvlakken. De machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. heeft een zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met gebroken kap met beglaasd onderschild, het ketelhuis een lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak. met daklichten. Muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel..
Op de hoofdgevel van de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. , stenen rustica-onderbouw met, smalle venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en poorten. Daarboven, geritmeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., bakstenen gevel met drie registersVensterstrook in een topgevel.: het eerste blindZonder opening; blind venster, schijnopening., het tweede met hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., het derde als hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., eveneens met venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Zijgevels met veelhoekige geveltop met zes gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder doorlopende lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Op de noordelijke topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt., twee grote inrijpoorten gescheiden door een voorbouw van twee bouwlagen en twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), onder twee grote venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. De zuidelijke topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. werd oorspronkelijk opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. door twee analoge maar blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muuropeningen, met daarin ingewerkt een kleinere poort, eveneens blindZonder opening; blind venster, schijnopening., onder I-balkIJzeren latei met I-profiel.; de linker muuropening werd vóór 1922 opengemaakt.
Op de hoofdgevel van het ketelhuis, twee vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters., het eerste laag en op latere datum voorzien van venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. Van sommige hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in het bovenste registerVensterstrook in een topgevel. is het ondergedeelte dichtgemetseld. Poorten van latere datum of gewijzigd. Zijgevels opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met een groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl., dat op de noordgevel thans dichtgemetseld en achter een volume onder plat dak met lage venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., dat op de zuidgevel boven een inrijpoort van latere datum.
Grotendeels vervangen metalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; dat van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de voorgevel bevatte een openslaande vleugel in het ondergedeelte.
Elke hal bevat één ruimte met zichtbare metalen structuur. De muren van de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. zijn bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. met schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren., de achterste zijn versierd met twee registersVensterstrook in een topgevel. van panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. die overeenstemmen met de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. vooraan. In het midden, aan de kant van de kaai, rustte het bedieningspaneelIn de machinezaal bevindt zich een elektromechanisch paneel dat de informatie ontvangt en doorgeeft die nodig is om de lift te doen starten of te doen stoppen. op een gebogen mezzanine op zuiltjes (verwijderd). TopgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met gekruiste liggers. Aan de zuidkant, twee analoge registersVensterstrook in een topgevel. van panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Aan de noordkant, vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. dat opent vanuit de voorbouw in het midden, met omlijsting met panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Over de hele breedte van de hal, twee portaalkranen die de oorspronkelijke vervangen. Oorspronkelijk, vloer met betegeling in dambordpatroon.
In de oude laagspannings- en hoogspanningskamers in het souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping., bakstenen gewelfbogen op pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) van geklonken balken en halve tongewelven.
Vandaag gereduceerd tot de eerste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), silogebouw van twee bouwlagen onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. haaks op de kaai, met in de nokNok, hoogste punt van iets (nok of top). Nokbedekking, afdekking van de nok. een verhoging, ook onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., waarin zich de transportband bevindt. Muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel.. Zijgevels geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. TopgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met inrijpoorten. Geveltop met rechte aandaken, geflankeerd door hoekpijlers en centraal een uitspringend muurvlak tot aan de top van het dak, waar zich de muuropening van de transportband bevindt.
Tussen de hallen en het silogebouw, terras met steunmuur in baksteen en steen in een decor van hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel., belijnd door een balustradeHekwerk van spijlen of balusters. (sommige balustersVaasvormige spijl van een borstwering. verdwenen). Links, brede trap met balusterleuning.
Op nr. 32, rechthoekige woning van twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Drie gelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) op de voorgevel en de rechterzijgevel; deur rechts aan de kant van de kaai, centrale deur op de zijgevel. Op de achtergevel, twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping en drie op de verdieping. Op de linkerzijgevel, één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met verspringende bouwlagen die het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. verlicht. Drie houten dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., met recht voor-, achter- en zijvlak. Vensterluiken op de benedenverdieping aan de kant van de kaai verwijderd. KroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. bewaard.
De bocht van de kaai volgend, omheiningsmuur in baksteen en steen, geritmeerd door pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) rond smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… traliewerk met spits toelopende uiteinden die naar de kaai terugwijken; schuine dekstenenNatuurstenen of keramische plaat, op bijvoorbeeld een geveltop, om het onderliggend metselwerk tegen regen te beschermen.. Links van de woning, muur zonder traliewerk. Rechteruiteinde van de muur verwijderd. Voortuin met gedeeltelijk bewaard plaveisel.
Geschiedenis
In 1894 nam de elektrificatie van het net van de Société des Tramways Bruxellois een aanvang met de indienstneming van een hoogspanningskabine in de Brogniezstraat in Anderlecht. In 1899 werd aan de Société een concessie tot in 1945 verleend, op voorwaarde dat ze alle lijnen van haar spoornet zou elektrificeren. In 1901 besliste ze dus een steenkoolcentrale te bouwen voor het opwekken van elektrische hoogspanningsenergie voor de bestaande fabrieken, die tot onderstations werden omgevormd. De daartoe gekozen site was een uitgestrekt hellend terrein langs het Kanaal van Charleroi dat in het noorden werd afgeboord door de spoorlijn die het slachthuis van Kuregem met de westelijke ringspoorlijn verbond. Deze ligging verzekerde een makkelijke bevoorrading van steenkool en water. Na een wedstrijd werd de Duitse bouwmaatschappij Union Electricitäts Gesellschaft aangeduid om de fabriek te bouwen. De werken begonnen in 1901, en de fabriek werd in 1903 in gebruik genomen en op 27 juni van datzelfde jaar door koning Leopold II ingehuldigd.
Het hoofdgebouw bestaat uit twee tegen elkaar gebouwde hallen evenwijdig aan het kanaal, de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. vooraan en het ketelhuis achteraan. Het werd halverwege de helling ingeplant, met het oog op een eventuele latere uitbreiding, en rustte op een 1,50 meter dikke betonvloer, gewapend met twee lagen oude rails, een oplossing die noodzakelijk was gezien het moerassige karakter van het terrein. Het ketelhuis werd aan weerszijden door twee 60 meter hoge schoorstenen geflankeerd. Aan het kanaal werd het terrein afgesloten door een muur met smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… traliewerk, aan de zuidkant onderbroken door de directeurswoning. In het noorden, langs het spoorwegtalud, stond een lang gebouw met 21 steenkoolsilo’s, die vanaf de aken werden bevoorraad via een brugkraan op stoom die de steenkool op een transportband boven de silo’s loste. De onderste klep van die silo’s opende naar een tweede transportband die, via een tunnel onder de binnenplaats, leidde naar de emmerkettingen die in de kelders van de centrale tot aan de stookketels liepen. Die brachten de stoom voort die nodig was voor de stroomaggregaten die aan turbo-alternators waren gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. om een spanning van 6600 volt te leveren.
In 1932 werd de elektriciteitscentrale een reservecentrale, en vier jaar later werd ze buiten gebruik gesteld. De twee schoorstenen werden vóór 1944 afgebroken. Het complex, dat sinds 1954 eigendom is van de MIVB, is geconverteerd tot reparatiewerkplaats voor wissels en rails. Na 1971 werd het silogebouw geleidelijk ingekort, en vandaag blijft nog enkel de eerste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) over.
Beschrijving
Bakstenen gevels belijnd met hardsteen. De hallen en het silogebouw hebben een metalen draagstructuur die verborgen zit in het metselwerk.
Op nr. 33-34, gebouw met de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. en het ketelhuis, met veertien traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), aan de uiteinden geflankeerd door blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muurvlakken. De machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. heeft een zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met gebroken kap met beglaasd onderschild, het ketelhuis een lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak. met daklichten. Muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel..
Op de hoofdgevel van de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. , stenen rustica-onderbouw met, smalle venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en poorten. Daarboven, geritmeerd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., bakstenen gevel met drie registersVensterstrook in een topgevel.: het eerste blindZonder opening; blind venster, schijnopening., het tweede met hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., het derde als hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., eveneens met venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Zijgevels met veelhoekige geveltop met zes gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder doorlopende lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Op de noordelijke topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt., twee grote inrijpoorten gescheiden door een voorbouw van twee bouwlagen en twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), onder twee grote venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. De zuidelijke topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. werd oorspronkelijk opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. door twee analoge maar blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muuropeningen, met daarin ingewerkt een kleinere poort, eveneens blindZonder opening; blind venster, schijnopening., onder I-balkIJzeren latei met I-profiel.; de linker muuropening werd vóór 1922 opengemaakt.
Op de hoofdgevel van het ketelhuis, twee vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters., het eerste laag en op latere datum voorzien van venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. Van sommige hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in het bovenste registerVensterstrook in een topgevel. is het ondergedeelte dichtgemetseld. Poorten van latere datum of gewijzigd. Zijgevels opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met een groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl., dat op de noordgevel thans dichtgemetseld en achter een volume onder plat dak met lage venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., dat op de zuidgevel boven een inrijpoort van latere datum.
Grotendeels vervangen metalen raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; dat van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de voorgevel bevatte een openslaande vleugel in het ondergedeelte.
Elke hal bevat één ruimte met zichtbare metalen structuur. De muren van de machinezaalIn een ruimte onderaan of bovenaan de installatie, een samenstel van aandrijf- en besturingsapparatuur van de lift. zijn bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. met schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren., de achterste zijn versierd met twee registersVensterstrook in een topgevel. van panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. die overeenstemmen met de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. vooraan. In het midden, aan de kant van de kaai, rustte het bedieningspaneelIn de machinezaal bevindt zich een elektromechanisch paneel dat de informatie ontvangt en doorgeeft die nodig is om de lift te doen starten of te doen stoppen. op een gebogen mezzanine op zuiltjes (verwijderd). TopgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met gekruiste liggers. Aan de zuidkant, twee analoge registersVensterstrook in een topgevel. van panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Aan de noordkant, vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. dat opent vanuit de voorbouw in het midden, met omlijsting met panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Over de hele breedte van de hal, twee portaalkranen die de oorspronkelijke vervangen. Oorspronkelijk, vloer met betegeling in dambordpatroon.
In de oude laagspannings- en hoogspanningskamers in het souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping., bakstenen gewelfbogen op pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) van geklonken balken en halve tongewelven.
Vandaag gereduceerd tot de eerste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), silogebouw van twee bouwlagen onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. haaks op de kaai, met in de nokNok, hoogste punt van iets (nok of top). Nokbedekking, afdekking van de nok. een verhoging, ook onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., waarin zich de transportband bevindt. Muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel.. Zijgevels geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. TopgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met inrijpoorten. Geveltop met rechte aandaken, geflankeerd door hoekpijlers en centraal een uitspringend muurvlak tot aan de top van het dak, waar zich de muuropening van de transportband bevindt.
Tussen de hallen en het silogebouw, terras met steunmuur in baksteen en steen in een decor van hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel., belijnd door een balustradeHekwerk van spijlen of balusters. (sommige balustersVaasvormige spijl van een borstwering. verdwenen). Links, brede trap met balusterleuning.
Op nr. 32, rechthoekige woning van twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Drie gelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) op de voorgevel en de rechterzijgevel; deur rechts aan de kant van de kaai, centrale deur op de zijgevel. Op de achtergevel, twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping en drie op de verdieping. Op de linkerzijgevel, één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met verspringende bouwlagen die het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. verlicht. Drie houten dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., met recht voor-, achter- en zijvlak. Vensterluiken op de benedenverdieping aan de kant van de kaai verwijderd. KroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. bewaard.
De bocht van de kaai volgend, omheiningsmuur in baksteen en steen, geritmeerd door pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) rond smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… traliewerk met spits toelopende uiteinden die naar de kaai terugwijken; schuine dekstenenNatuurstenen of keramische plaat, op bijvoorbeeld een geveltop, om het onderliggend metselwerk tegen regen te beschermen.. Links van de woning, muur zonder traliewerk. Rechteruiteinde van de muur verwijderd. Voortuin met gedeeltelijk bewaard plaveisel.
Bronnen
Archieven
GAA/DS 9209 (05.01.1903).
Publicaties en studies
HUBERTY, C., VALENTE SOARES, P., De Brusselse kanalen, coll. Brussel, Stad van Kunst en Geschiedenis, 25, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 1998, pp. 14-16.
JACOBS, M., Anderlecht gisteren en vandaag, Het Streekboek, Brussel, 1999, p. 59.
Les Tramways Bruxellois. Description de l’usine centrale et des sous-stations, Imprimerie des Travaux Publics, Brussel, 1922.
100 jaar Centrale Werkplaats, 1903-2003, MIVB, Brussel, 2003.
Tijdschriften
RADERMECKER, V., “La centrale électrique des tramways à Anderlecht”, Les Cahiers de la Fonderie, 16, juni 1994, pp. 60-61.
SOYER, V., “Les Tramways Bruxellois”, Touring Club de Belgique, juli 1914, pp. 329-332, 345-348.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
