![Poelaertplein. Justitiepaleis, luchtfoto naar Rogierplein, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001081/10001081_0001_M01.jpg)
![Poelaertplein. Nationaal monument van de Belgische Infanterie ; Justitiepaleis, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10001081/10001081_0001_M02.jpg)
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
gerechtsgebouw en andere rechtbanken
Ontwerper(s)
Joseph POELAERT – architect – 1862
Juridisch statuut
Beschermd sinds 03 mei 2001
Stijlen
Eclectisme
Inventaris(sen)
- Inventaris van engineering erfgoed (2011)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Wetenschappelijk De wetenschappelijke waarde wordt vaak erkend in het geval van landschappen (parken, halfnatuurlijke gebieden). Binnen de context van een onroerend goed kan het gaan om de aanwezigheid van een (bouw)element (bijzonder materiaal, experimenteel materiaal, bouwprocédé of -component) of getuigenis van een ruimtelijk-structurele ruimte (stedenbouwkundig) waarvan het behoud moet worden overwogen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In het geval van archeologische vindplaatsen en overblijfselen wordt de wetenschappelijke waarde erkend in relatie tot het uitzonderlijke karakter van de resten op het gebied van ouderdom (bijvoorbeeld de Romeinse villa in Jette), de uitzonderlijke bewaringsomstandigheden (bijvoorbeeld de site van het vroegere dorp Oudergem) of de uniciteit van de elementen (bijvoorbeeld een volledig bewaard dakspant) en derhalve op dat vlak een uitzonderlijke en prominente wetenschappelijke bijdrage vormen tot de kennis van ons stedelijk en pre-stedelijk verleden.
- Technisch Onder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 30442
Beschrijving
Gigantisch bouwwerk
in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl, n.o.v. architect Joseph Poelaert van 1862, opgetrokken in
1866-1883. Gesitueerd op een verheven plateau, het zuidelijke stadsbeeld
dominerend. Perspectivisch sluitstuk van de beeldas gevormd door de
Regentschapsstraat. Hoofdgevel aan het Poelaertplein, westfront aan de
Minimenstraat, oostfront aan de Wolstraat en zuidfront aan de de Wynantsstraat.
Het eerste Brusselse Justitiepaleis was gevestigd in het voormalige jezuïetenklooster, een uitgestrekt gebouwencomplex nabij de Zavel, met dit doel in 1816-1820 heringericht onder leiding van architect F. Verly. Een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. vormde de hoofdingang aan het Gerechtsplein (zie aldaar). Uitbreiding of nieuwe bouw werd overwogen vanaf 1835. Projecten voor de bouw van een nieuw Justitiepaleis door architect Timan-François Suys van 1837 en 1838, respectievelijk ter plaatse van het bestaande en in de nieuwe Leopoldswijk. Voorstel tot inplanting in de nieuwe Louizawijk van 1840. Project voor wederopbouw van de bestaande gebouwen door architect L. Spaak van 1847.
Tot de huidige inplanting op de zogenaamde Galgenberg, terechtstellingsplaats in de middeleeuwen, werd in 1858-1859 besloten. In 1860 werd een internationale wedstrijd ingericht voor het ontwerp van het Justitiepaleis en omgeving, die ondanks achtentwintig inzendingen, zonder het gewenste resultaat bleef. In 1861 volgde de aanwijzing van Joseph Poelaert als architect van het nieuwe Justitiepaleis, die in 1862 het voorontwerp voorlegt. Voor de bouw en omringende aanleg diende een wijds terrein te worden vrijgemaakt, enerzijds ingenomen door de tuinen van het Hotel de Merode-Westerloo (zie Wolstraat nr. 23), anderzijds door een zestal bouwblokken in de dichtbevolkte volkswijk van de Marollen. Hierbij verdwenen de in 1642 aangelegde Vuurwerkstraat, Vuurpijlstraat, Geitestraat en IJskelderstraat, samen met de Klompenstraat en delen van de Waaierstraat, Valkstraat, Minimenstraat en Wolstraat. Bouwverordening en onteigeningsbesluit van 1862; aankoop van de terreinen vanaf 1863-1864. Eerstesteenlegging in 1866, gevolgd door een langdurige bouwcampagne, die na de dood van Poelaert in 1879 werd voortgezet onder leiding van architect J. Benoit. Inhuldiging van het Justitiepaleis in 1883.
In 1944 werd brand gesticht door het zich terugtrekkende Duitse leger; wederopbouw van de koepelhelm in verhoogde vorm, n.o.v. architect A. Storrer, in 1948. Een algehele restauratie van gevels en bordessen1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. door de Regie der Gebouwen, ingezet in 1976, is nog steeds aan de gang.
![Poelaertplein. Justitiepaleis, luchtfoto naar Rogierplein (foto [s.d.]).](/medias/500/buildings/10001081/10001081_0001_M01.jpg)
Het Justitiepaleis huisvestte van bij oorsprong de Hoven van Assisen, Beroep en Cassatie, het Militair Gerechtshof, de Rechtbank van Eerste Aanleg, de Handelsrechtbank, de Krijgsraad, Vredegerechten en de Politierechtbank. Naar verluidt het grootste bouwwerk tijdens de 19e eeuw opgetrokken op het Europese continent. De plattegrond beslaat een rechthoek van 150 bij 160 m, met een oppervlakte van 26000 m² inclusief acht binnenplaatsen, geplaatst op een ruimer podium met terrassen, hellende vlakken en trappenpartijen dat de terreinhelling opvangt. Het niveauverschil gemeten vanaf het Poelaertplein bedraagt 4,80 m in de Wolstraat, 6 m in de de Wynantsstraat en 11,10 m in de Minimenstraat. De opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. omvat drie gedeeltelijke kelderverdiepingen overeenstemmend met de respectievelijk zijingangen, en twee hoofdverdiepingen overeenstemmend met de hoofdingang, het geheel bekroond door een centrale bovenbouw met hoge koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Het complexe programma omvatte oorspronkelijk zevenentwintig zalen voor rechtspraak, vergaderingen en bibliotheken en tweehonderdvijfenveertig overige lokalen onderling verbonden door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden.. De voornaamste hoven werden hierbij hiërarchisch gegroepeerd op de twee hoofdverdiepingen, rond de centrale wandelzaal of de zogenaamde Salle des pas perdus, de lagere rechtbanken op de eerste kelderverdieping.
MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., gestrenge architectuur, als symbolische veruitwendiging van de rechterlijke macht. KolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., verpletterende schaalverhouding t.o.v. zijn omgeving, met name de lager gelegen Marollen. Onbetwist hoogtepunt van de eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl, vnl. geïnspireerd op de klassieke bouwstijlen, vermengd met elementen van de Assyrisch-Babylonische en EgyptischeDe neo-Egyptische stijl in Brussel behoort tot de meer exotische neostijlen die in de loop van de 19e eeuw opkwamen binnen het oriëntalistische en eclecticistische discours. Zoals ook de Moorse stijl getuigt zij niet enkel van een fascinatie voor het verleden – zoals de meeste neostijlen – maar evenzeer voor vreemde, als oosters gepercipieerde culturen. In tegenstelling tot vele andere neostijlen speelt hier bovendien een uitgesproken mystieke en esoterische dimensie, wat onder meer blijkt uit het gebruik van Egyptische symboliek in vrijmetselaarstempels. De belangstelling voor het oude Egypte kent in feite twee heroplevingen. Een eerste golf volgt op de expeditie van Napoleon Bonaparte naar Egypte (1798–1801) en de publicatie van de monumentale Description de l’Égypte (1809–1828). Deze fascinatie vertaalt zich aanvankelijk niet in een volwaardige neo-Egyptische stijl, maar in Egyptiserende motieven binnen de empirestijl. Het gaat hier dus om een vroege, geïntegreerde herinterpretatie eerder dan om een autonome neostijl. Een tweede heropleving manifesteert zich vanaf het midden van de 19e eeuw, wanneer het bonapartisme – onder Napoleon III – opnieuw maatschappelijk aanvaardbaar wordt en nieuwe ontdekkingsreizen en archeologische campagnes de kennis van het oude Egypte aanzienlijk uitbreiden. In deze context ontwikkelt zich de eigenlijke neo-Egyptische stijl. In België, en meer bepaald in Brussel, blijft zij echter zeldzaam en verschijnt zij vooral sporadisch en decoratief. De stijl blijft een marginale maar symbolisch geladen expressievorm, vaker toegepast in funeraire, militaire of representatieve context dan in grootschalige architectuur. Kenmerkend zijn massieve volumes en gesloten gevelvlakken, licht aflopende muren, pylonvormige toegangen, lotus-, papyrus- en palmkapitelen, Egyptische zuilen met kelkvormige kapitelen, en decoratieve motieven zoals hiërogliefen, gevleugelde zonneschijven, scarabeeën en cartouches. Symmetrie en monumentaliteit staan centraal, vaak versterkt door polychromie of het gebruik van oker- en zandtinten. In Brussel gaat het doorgaans om eclectische integraties van Egyptische motieven binnen neoclassicistische, art-nouveau- of funeraire gehelen. In grafarchitectuur symboliseert de stijl eeuwigheid en transcendentie, verwijzend naar Egypte als bakermat van de doodscultus. Daarnaast duiken Egyptische elementen op in theaterarchitectuur, interieurdecoratie (zoals cafés en tentoonstellingspaviljoenen) en in vrijmetselaarscontext. De neo-Egyptische stijl in Brussel vormt zo een specifieke uitdrukking van oriëntalistisch eclecticisme, waarin archeologische kennis, exotische verbeelding en symbolische projectie samenkomen. In de 20e eeuw leeft deze vormentaal voort binnen de art deco, waar Egyptische motieven opnieuw verschijnen, onder meer in bioscopen en in de decoratieve kunsten van het interbellum. bouwkunst; gekenmerkt door de onorthodoxe stapeling van vormen en massa’s en de interactie van binnen- en buitenruimten. Gevels van Franse natuursteen (vnl. Comblanchien), met typisch kleurenspel door ruime verwerking van hardsteen. IJzerconstructies werden toegepast in de bekroning van het hoofdportaal, kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Symmetrische gevelopstanden met intense licht/donkerwerking, telkens centraal onderbroken door monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., hoger oplopende portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. en frontispiesen, voorts geritmeerd door risalietvormende centrale en hoekpartijen. Horizontale indeling hoofdzakelijk in drie registersVensterstrook in een topgevel.: de geboste sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de hoofdverdieping met voorkeur voor de kolossale ordeZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., en het brede hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden., metopen- en trigliefenfries en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop. waarop een attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Het verticaliserende streven culmineert in de rijzige koepelopbouw. Zware plastische ornamentatie, ondergeschikt aan of ter versterking van de architecturale lijnen. Onder meer uiteenlopende vormen van lijstwerk, acanthus-, meander- en palmetfriezen, leeuwen- en maskerkoppen, trofeeënNabootsing van oorlogs- of jachttrofeeën die oorspronkelijk werden opgehangen; later veelal als zuiver decoratief motief gebruikt met dezelfde onderwerpen of uitgebreid met zinnebeelden van de kunsten, de ambachten,…, fakkels, fasces, gerechtssymbolen, wapenschilden en monogram “SPQB”.
![Poelaertplein. Nationaal monument van de Belgische Infanterie ; Justitiepaleis (foto [s.d.]).](/medias/500/buildings/10001081/10001081_0001_M02.jpg)
Noordgevel.
Hoofdportiek en peristilium op een trappenpodium, geflankeerd door vooruitspringende hoekpaviljoenen. KolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. op massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…), bekroond door een attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met Minervabuste door J. Ducaju; inwendig ondersteund door gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en gevleugelde leeuwen door A.-F. Bouré. Aan weerszij een dubbele colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., waarop hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Hoekpaviljoenen van de Hoven van Cassatie (links) en Beroep (rechts), geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. : ingang onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met Ionische flankeerzuilen in het midden van elke zijde, ten noorden doorlopend in een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. met composietzuilen en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; hoge bijkomende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt..
West- en oostgevel
Risalietvormende middenpartij, geaccentueerde hoektraveeënTravee op de hoek (meestal 45°) van een gebouw., travee-indeling door Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Centrale, geprononceerde ingangsfrontispice met hoekpostamenten, hoge ingang en bekronend frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; vermenging van de drie klassieke orden op de bovenverdieping, composiet flankeerzuilen en postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met gevleugelde leeuwen door A. Fassin en A. Cattier in de attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Bijkomend drieledig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., in het basement langs de Minimenstraat.
Zuidgevel
Gelijkaardige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur.: sterk vooruitspringende middenpartij met eenvoudiger frontispice met Ionische colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., en hoekpartijen met geaccentueerde centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met flankeerzuilen en frontonsDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Verdieping opgedeeld in twee registersVensterstrook in een topgevel., respectievelijk gebost en met pilasterritmering. Dorische orde in de centrale, Ionische in de hoekpartijen; blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. in plaats van balustradeHekwerk van spijlen of balusters.. Gelijkaardig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). in het basement.
Koepel met stylobaat, trommelAan de motoras bevestigd, een gegroefde cilinder waarop de tractiekabels van de cabine en het tegengewicht worden opgewonden en afgewikkeld. van twee geledingen en helm. De bovenste trommelgeleding en helm vervangen de oorspronkelijk voorziene ziggoeratvormige bekroning. Kruisvormige stylobaat met rechthoekige doorbrekingen tussen gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Eerste vierkante trommelgeleding op meerledig getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. basis: colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van gegroefde Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., met vlakke midden- en hoekpijlers, en op elkaar gestelde hoekzuilen, onder entablement. Tweede cirkelvormige trommelgeleding met colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van vlakke composietzuilen onder entablement. Omringd door vier bronzen beelden in porticus met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., op de hoeken: zittende allegorische figuren, respectievelijk ‘Kracht’ door Th. Vinçotte, ‘Gerechtigheid’ door A. Desenfans, ‘Wet’ door A. Dutrieux, en ‘Koninklijke Goedertierenheid’ door A. de Tombay, vergezeld van bronzen griffioenen. Bekronende balustradeHekwerk van spijlen of balusters.. Gedeeltelijk vergulde koperen helm, omringd door een leeuwenkopfries met fakkels en guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. ; bekronende lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. onder koningskroon.
Monumentale binnenarchitectuur van vnl. de wandelzaal, galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., trappencomplexen en de voornaamste rechtszalen, met dezelfde stijlkenmerken en plastische ornamentatie als de gevelarchitectuur. Peristilium omringd door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., met bordestrappen voorzien van standbeelden, respectievelijk Demosthenes en Lycurgus door A. Cattier, Cicero en Ulpianus door A.-F. Bouré, het geheel met sterke perspectivische werking.
Bronzen poort n.o.v. architect J. Van Mansfeld, origineel (1896) door Georges Houtstont, verwijderd tijdens WO I en vervangen door een kopie (1932). Borstbeeld van Joseph Poelaert (1887) door J. Cuypers, en inhuldigingsplaketten.
Centrale Salle des pas perdus met een oppervlakte van 3600 m², gedomineerd door de 97,50 m hoge koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Sterk gecentraliseerde ruimte met naar boven toe verkleinend koepelvierkant op rondbogige gordels en massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…). Symmetrisch omgeven door een complex systeem van opeengestapelde galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., gemarkeerd door colonnadesZuilenrij met hoofdgestel., alternerend kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Korinthische en lagere Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., en brede omlopende entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles.; bordestrappen in de vier hoeken. Schilderijen “Overwinnaar van Tijd en Ruimte” (1914) en “Krachten” door J. Delville; beeldengroep “Gerechtigheid tussen Gratie en Recht” (1894) door Julien Dillens.
Oostelijk trappencomplex naar de Minimenstraat: lijnrechte 80 m lange bordestrap, in het midden overwelfd door een rotonde met galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. en koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.; westelijk trappencomplex van het Militaire Gerechtshof.
Hof van Assisen, en plechtige zittingszalen van het Hof van Beroep en het Hof van Cassatie: rechthoekige, onder meer met marmer, gelambriseerde rechtszalen met twee- en drieledig wandschema, pilasterindeling, onder meer bijkomende attiekgeleding, en casementenzoldering. Decoratie van het Hof van Assisen, met schetsen van de in 1944 vernielde allegorische wandschilderingen rond het thema van de Gerechtigheid (1908-1911) door J. Delville; van het Hof van Beroep, met allegorische wandschilderingen (1902-1956) door A. Ciamberlani; van het Hof van Cassatie met portretschilderijen van Leopold I en Filips de Goede. GalerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. van de wandelzaal, de Hoven van Beroep en Cassatie, afgeboord met borstbeelden van vooraanstaande Belgische advocaten uit de 19e eeuw, leden van de Koninklijke familie, beroemde magistraten en rechtsgeleerden, door beeldhouwers van de Belgische School.
Het eerste Brusselse Justitiepaleis was gevestigd in het voormalige jezuïetenklooster, een uitgestrekt gebouwencomplex nabij de Zavel, met dit doel in 1816-1820 heringericht onder leiding van architect F. Verly. Een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. vormde de hoofdingang aan het Gerechtsplein (zie aldaar). Uitbreiding of nieuwe bouw werd overwogen vanaf 1835. Projecten voor de bouw van een nieuw Justitiepaleis door architect Timan-François Suys van 1837 en 1838, respectievelijk ter plaatse van het bestaande en in de nieuwe Leopoldswijk. Voorstel tot inplanting in de nieuwe Louizawijk van 1840. Project voor wederopbouw van de bestaande gebouwen door architect L. Spaak van 1847.
Tot de huidige inplanting op de zogenaamde Galgenberg, terechtstellingsplaats in de middeleeuwen, werd in 1858-1859 besloten. In 1860 werd een internationale wedstrijd ingericht voor het ontwerp van het Justitiepaleis en omgeving, die ondanks achtentwintig inzendingen, zonder het gewenste resultaat bleef. In 1861 volgde de aanwijzing van Joseph Poelaert als architect van het nieuwe Justitiepaleis, die in 1862 het voorontwerp voorlegt. Voor de bouw en omringende aanleg diende een wijds terrein te worden vrijgemaakt, enerzijds ingenomen door de tuinen van het Hotel de Merode-Westerloo (zie Wolstraat nr. 23), anderzijds door een zestal bouwblokken in de dichtbevolkte volkswijk van de Marollen. Hierbij verdwenen de in 1642 aangelegde Vuurwerkstraat, Vuurpijlstraat, Geitestraat en IJskelderstraat, samen met de Klompenstraat en delen van de Waaierstraat, Valkstraat, Minimenstraat en Wolstraat. Bouwverordening en onteigeningsbesluit van 1862; aankoop van de terreinen vanaf 1863-1864. Eerstesteenlegging in 1866, gevolgd door een langdurige bouwcampagne, die na de dood van Poelaert in 1879 werd voortgezet onder leiding van architect J. Benoit. Inhuldiging van het Justitiepaleis in 1883.
In 1944 werd brand gesticht door het zich terugtrekkende Duitse leger; wederopbouw van de koepelhelm in verhoogde vorm, n.o.v. architect A. Storrer, in 1948. Een algehele restauratie van gevels en bordessen1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. door de Regie der Gebouwen, ingezet in 1976, is nog steeds aan de gang.
![Poelaertplein. Justitiepaleis, luchtfoto naar Rogierplein (foto [s.d.]).](/medias/buildings/10001081/10001081_0001_M01.jpg)
Het Justitiepaleis huisvestte van bij oorsprong de Hoven van Assisen, Beroep en Cassatie, het Militair Gerechtshof, de Rechtbank van Eerste Aanleg, de Handelsrechtbank, de Krijgsraad, Vredegerechten en de Politierechtbank. Naar verluidt het grootste bouwwerk tijdens de 19e eeuw opgetrokken op het Europese continent. De plattegrond beslaat een rechthoek van 150 bij 160 m, met een oppervlakte van 26000 m² inclusief acht binnenplaatsen, geplaatst op een ruimer podium met terrassen, hellende vlakken en trappenpartijen dat de terreinhelling opvangt. Het niveauverschil gemeten vanaf het Poelaertplein bedraagt 4,80 m in de Wolstraat, 6 m in de de Wynantsstraat en 11,10 m in de Minimenstraat. De opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. omvat drie gedeeltelijke kelderverdiepingen overeenstemmend met de respectievelijk zijingangen, en twee hoofdverdiepingen overeenstemmend met de hoofdingang, het geheel bekroond door een centrale bovenbouw met hoge koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Het complexe programma omvatte oorspronkelijk zevenentwintig zalen voor rechtspraak, vergaderingen en bibliotheken en tweehonderdvijfenveertig overige lokalen onderling verbonden door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden.. De voornaamste hoven werden hierbij hiërarchisch gegroepeerd op de twee hoofdverdiepingen, rond de centrale wandelzaal of de zogenaamde Salle des pas perdus, de lagere rechtbanken op de eerste kelderverdieping.
MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., gestrenge architectuur, als symbolische veruitwendiging van de rechterlijke macht. KolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., verpletterende schaalverhouding t.o.v. zijn omgeving, met name de lager gelegen Marollen. Onbetwist hoogtepunt van de eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl, vnl. geïnspireerd op de klassieke bouwstijlen, vermengd met elementen van de Assyrisch-Babylonische en EgyptischeDe neo-Egyptische stijl in Brussel behoort tot de meer exotische neostijlen die in de loop van de 19e eeuw opkwamen binnen het oriëntalistische en eclecticistische discours. Zoals ook de Moorse stijl getuigt zij niet enkel van een fascinatie voor het verleden – zoals de meeste neostijlen – maar evenzeer voor vreemde, als oosters gepercipieerde culturen. In tegenstelling tot vele andere neostijlen speelt hier bovendien een uitgesproken mystieke en esoterische dimensie, wat onder meer blijkt uit het gebruik van Egyptische symboliek in vrijmetselaarstempels. De belangstelling voor het oude Egypte kent in feite twee heroplevingen. Een eerste golf volgt op de expeditie van Napoleon Bonaparte naar Egypte (1798–1801) en de publicatie van de monumentale Description de l’Égypte (1809–1828). Deze fascinatie vertaalt zich aanvankelijk niet in een volwaardige neo-Egyptische stijl, maar in Egyptiserende motieven binnen de empirestijl. Het gaat hier dus om een vroege, geïntegreerde herinterpretatie eerder dan om een autonome neostijl. Een tweede heropleving manifesteert zich vanaf het midden van de 19e eeuw, wanneer het bonapartisme – onder Napoleon III – opnieuw maatschappelijk aanvaardbaar wordt en nieuwe ontdekkingsreizen en archeologische campagnes de kennis van het oude Egypte aanzienlijk uitbreiden. In deze context ontwikkelt zich de eigenlijke neo-Egyptische stijl. In België, en meer bepaald in Brussel, blijft zij echter zeldzaam en verschijnt zij vooral sporadisch en decoratief. De stijl blijft een marginale maar symbolisch geladen expressievorm, vaker toegepast in funeraire, militaire of representatieve context dan in grootschalige architectuur. Kenmerkend zijn massieve volumes en gesloten gevelvlakken, licht aflopende muren, pylonvormige toegangen, lotus-, papyrus- en palmkapitelen, Egyptische zuilen met kelkvormige kapitelen, en decoratieve motieven zoals hiërogliefen, gevleugelde zonneschijven, scarabeeën en cartouches. Symmetrie en monumentaliteit staan centraal, vaak versterkt door polychromie of het gebruik van oker- en zandtinten. In Brussel gaat het doorgaans om eclectische integraties van Egyptische motieven binnen neoclassicistische, art-nouveau- of funeraire gehelen. In grafarchitectuur symboliseert de stijl eeuwigheid en transcendentie, verwijzend naar Egypte als bakermat van de doodscultus. Daarnaast duiken Egyptische elementen op in theaterarchitectuur, interieurdecoratie (zoals cafés en tentoonstellingspaviljoenen) en in vrijmetselaarscontext. De neo-Egyptische stijl in Brussel vormt zo een specifieke uitdrukking van oriëntalistisch eclecticisme, waarin archeologische kennis, exotische verbeelding en symbolische projectie samenkomen. In de 20e eeuw leeft deze vormentaal voort binnen de art deco, waar Egyptische motieven opnieuw verschijnen, onder meer in bioscopen en in de decoratieve kunsten van het interbellum. bouwkunst; gekenmerkt door de onorthodoxe stapeling van vormen en massa’s en de interactie van binnen- en buitenruimten. Gevels van Franse natuursteen (vnl. Comblanchien), met typisch kleurenspel door ruime verwerking van hardsteen. IJzerconstructies werden toegepast in de bekroning van het hoofdportaal, kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Symmetrische gevelopstanden met intense licht/donkerwerking, telkens centraal onderbroken door monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., hoger oplopende portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. en frontispiesen, voorts geritmeerd door risalietvormende centrale en hoekpartijen. Horizontale indeling hoofdzakelijk in drie registersVensterstrook in een topgevel.: de geboste sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de hoofdverdieping met voorkeur voor de kolossale ordeZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., en het brede hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden., metopen- en trigliefenfries en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop. waarop een attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Het verticaliserende streven culmineert in de rijzige koepelopbouw. Zware plastische ornamentatie, ondergeschikt aan of ter versterking van de architecturale lijnen. Onder meer uiteenlopende vormen van lijstwerk, acanthus-, meander- en palmetfriezen, leeuwen- en maskerkoppen, trofeeënNabootsing van oorlogs- of jachttrofeeën die oorspronkelijk werden opgehangen; later veelal als zuiver decoratief motief gebruikt met dezelfde onderwerpen of uitgebreid met zinnebeelden van de kunsten, de ambachten,…, fakkels, fasces, gerechtssymbolen, wapenschilden en monogram “SPQB”.
![Poelaertplein. Nationaal monument van de Belgische Infanterie ; Justitiepaleis (foto [s.d.]).](/medias/buildings/10001081/10001081_0001_M02.jpg)
Noordgevel.
Hoofdportiek en peristilium op een trappenpodium, geflankeerd door vooruitspringende hoekpaviljoenen. KolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. op massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…), bekroond door een attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met Minervabuste door J. Ducaju; inwendig ondersteund door gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. en gevleugelde leeuwen door A.-F. Bouré. Aan weerszij een dubbele colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., waarop hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Hoekpaviljoenen van de Hoven van Cassatie (links) en Beroep (rechts), geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. : ingang onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met Ionische flankeerzuilen in het midden van elke zijde, ten noorden doorlopend in een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. met composietzuilen en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; hoge bijkomende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt..
West- en oostgevel
Risalietvormende middenpartij, geaccentueerde hoektraveeënTravee op de hoek (meestal 45°) van een gebouw., travee-indeling door Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Centrale, geprononceerde ingangsfrontispice met hoekpostamenten, hoge ingang en bekronend frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.; vermenging van de drie klassieke orden op de bovenverdieping, composiet flankeerzuilen en postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met gevleugelde leeuwen door A. Fassin en A. Cattier in de attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Bijkomend drieledig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., in het basement langs de Minimenstraat.
Zuidgevel
Gelijkaardige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur.: sterk vooruitspringende middenpartij met eenvoudiger frontispice met Ionische colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., en hoekpartijen met geaccentueerde centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met flankeerzuilen en frontonsDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Verdieping opgedeeld in twee registersVensterstrook in een topgevel., respectievelijk gebost en met pilasterritmering. Dorische orde in de centrale, Ionische in de hoekpartijen; blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. in plaats van balustradeHekwerk van spijlen of balusters.. Gelijkaardig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). in het basement.
Koepel met stylobaat, trommelAan de motoras bevestigd, een gegroefde cilinder waarop de tractiekabels van de cabine en het tegengewicht worden opgewonden en afgewikkeld. van twee geledingen en helm. De bovenste trommelgeleding en helm vervangen de oorspronkelijk voorziene ziggoeratvormige bekroning. Kruisvormige stylobaat met rechthoekige doorbrekingen tussen gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Eerste vierkante trommelgeleding op meerledig getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. basis: colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van gegroefde Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., met vlakke midden- en hoekpijlers, en op elkaar gestelde hoekzuilen, onder entablement. Tweede cirkelvormige trommelgeleding met colonnadeZuilenrij met hoofdgestel. van vlakke composietzuilen onder entablement. Omringd door vier bronzen beelden in porticus met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., op de hoeken: zittende allegorische figuren, respectievelijk ‘Kracht’ door Th. Vinçotte, ‘Gerechtigheid’ door A. Desenfans, ‘Wet’ door A. Dutrieux, en ‘Koninklijke Goedertierenheid’ door A. de Tombay, vergezeld van bronzen griffioenen. Bekronende balustradeHekwerk van spijlen of balusters.. Gedeeltelijk vergulde koperen helm, omringd door een leeuwenkopfries met fakkels en guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. ; bekronende lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. onder koningskroon.
Monumentale binnenarchitectuur van vnl. de wandelzaal, galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., trappencomplexen en de voornaamste rechtszalen, met dezelfde stijlkenmerken en plastische ornamentatie als de gevelarchitectuur. Peristilium omringd door galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., met bordestrappen voorzien van standbeelden, respectievelijk Demosthenes en Lycurgus door A. Cattier, Cicero en Ulpianus door A.-F. Bouré, het geheel met sterke perspectivische werking.
Bronzen poort n.o.v. architect J. Van Mansfeld, origineel (1896) door Georges Houtstont, verwijderd tijdens WO I en vervangen door een kopie (1932). Borstbeeld van Joseph Poelaert (1887) door J. Cuypers, en inhuldigingsplaketten.
Centrale Salle des pas perdus met een oppervlakte van 3600 m², gedomineerd door de 97,50 m hoge koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.. Sterk gecentraliseerde ruimte met naar boven toe verkleinend koepelvierkant op rondbogige gordels en massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…). Symmetrisch omgeven door een complex systeem van opeengestapelde galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., gemarkeerd door colonnadesZuilenrij met hoofdgestel., alternerend kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Korinthische en lagere Ionische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., en brede omlopende entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles.; bordestrappen in de vier hoeken. Schilderijen “Overwinnaar van Tijd en Ruimte” (1914) en “Krachten” door J. Delville; beeldengroep “Gerechtigheid tussen Gratie en Recht” (1894) door Julien Dillens.
Oostelijk trappencomplex naar de Minimenstraat: lijnrechte 80 m lange bordestrap, in het midden overwelfd door een rotonde met galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. en koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis.; westelijk trappencomplex van het Militaire Gerechtshof.
Hof van Assisen, en plechtige zittingszalen van het Hof van Beroep en het Hof van Cassatie: rechthoekige, onder meer met marmer, gelambriseerde rechtszalen met twee- en drieledig wandschema, pilasterindeling, onder meer bijkomende attiekgeleding, en casementenzoldering. Decoratie van het Hof van Assisen, met schetsen van de in 1944 vernielde allegorische wandschilderingen rond het thema van de Gerechtigheid (1908-1911) door J. Delville; van het Hof van Beroep, met allegorische wandschilderingen (1902-1956) door A. Ciamberlani; van het Hof van Cassatie met portretschilderijen van Leopold I en Filips de Goede. GalerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. van de wandelzaal, de Hoven van Beroep en Cassatie, afgeboord met borstbeelden van vooraanstaande Belgische advocaten uit de 19e eeuw, leden van de Koninklijke familie, beroemde magistraten en rechtsgeleerden, door beeldhouwers van de Belgische School.
Bronnen
Archieven
LOZE, P., Le Palais de Justice de Bruxelles, Brussel, 1983.
Poelaert en zijn tijd, Brussel, 1980.
WELLENS, F., Nouveau Palais de Justice de Bruxelles, Notice descriptive avec atlas, Brussel, 1880-1881.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
