Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
paleis
Ontwerper(s)
Tilman-François SUYS – architect – 1825-1829
Alphonse BALAT – architect – 1858-1872
Henri MAQUET – architect – 1904-1911
Louis MONTOYER – 1781-1786
Barnabé GUIMARD – 1781-1786
Gh.-J. HENRY – architect – 1818-1820
Charles VANDER STRAETEN – 1820-1825
A. ENGELS – 1825-1829
Oscar FLANNEAU – architect – 1909-1930
H. VAN DE VELDE – architect – 1930-1936
Thomas VINÇOTTE – beeldhouwer
Georges HOUTSTONT – beeldhouwer
Pierre-Armand CATTIER – beeldhouwer
Adolphe FASSIN – beeldhouwer
louis VAN DEN KERKHOVE – beeldhouwer
E. MÉLOT – beeldhouwer – 1874
Charles-Auguste FRAIKIN – beeldhouwer – 1877
Auguste RODIN – beeldhouwer – 1871-1872
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Neoclassicisme
Beaux-Artsstijl
Inventaris(sen)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 30402
Beschrijving
Indrukwekkend paleis
als beëindiging aan zuidkant van het Park en de Warandewijk, in fasen
uitgebouwd vanaf de Oostenrijkse periode (1783) tot de regering van koning Albert
I (1934).
In zijn huidige vorm complex gebouwenensemble met paleisvleugels van drie - waaronder lagere bovenste - bouwlaag, onder gecombineerde zadel-, schild-, pseudomansarde- en hogere afgeknotte tent- en koepeldakenDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is.: aan weerszij van een brede loodrechte middenvleugel, twee gesloten oost- en westvleugels, rechthoekige opgesteld rondom respectievelijk het zogenaamd “Ereplein” en het zogenaamd “Binnenplein van Brabant”. Aansluitende kwartronde galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. eindigend op vierkante paviljoentjes, via poortgebouwen verbonden met het Herenhuis van de Civiele Lijst en het voormalige zogenaamd Hôtel de Belle-Vue; aan noord- en zuidzijde, ruime uitbouw met respectievelijk “Franse” en “Engelse” tuin en toegangen via inritten, het geheel omheind door balustrademuren.
In 1781-1786 bouw van drie grosso modo gelijkaardige herenhuizen aan de Blysichtstraat (huidig Paleizenplein) op last van de abdij van Koudenberg, na faillissement voltooid voor rekening van de abdijen van Villers en Gembloux. Opgetrokken door architect Louis Montoyer volgens de plannen van architect Barnabé Guimard: tegenover het Park en hoeksgewijs met de voormalige Heraldiekstraat, ten oosten het herenhuis van de Oostenrijkse gevolmachtigde minister L. di Belgiojoso, en ten westen het herenhuis opgesplitst in de residentie van de Oostenrijkse militaire bevelhebber baron von Bender en twee particuliere woningen; verderop, het hoekpaviljoen van burggraaf de Walckiers (zie Hertogsstraat nr. 2) als pendant van het Hotel de Belle-Vue (zie Koningsplein nr. 9).
Belgiojosohotel in 1800 prefectuurgebouw, in 1815 fungerend als paleis voor Koning Willem I.
Besluit tot verbouwing van het paleis, waarvoor een architectuurwedstrijd uitgeschreven in 1816 en resulterend in een commissie belast met het ontwerp, in 1818 door de architect van de Koninklijke Paleizen Gh.-J. Henry definitief uitgewerkt en aangevat.
Werken na diens dood van 1820 tot 1825 voortgezet door architect Charles Vander Straeten en van 1825 tot 1829 door architect Tilman-François Suys. Om budgettaire redenen project aanvankelijk beperkt tot de verbinding van de twee hoekhotels via kelders en een overbrugging van de Heraldiekstraat door middel van een open rondboogarcade onder één verdieping hoge bovenbouw met troonzaal; zuidelijke uitbouw van het Belgiojosohotel en - i.s.m. architect A. Engels - verbouwing van het Benderhotel met incorporatie van de particuliere woningen ernaast. Uiteindelijk weinig effectvolle en harmonische voorgevel, gezien het sterke niveau- en hoogteverschil tussen de beide hotels. In 1825-1829 nieuwe volwaardige paleis gevel naar ontwerp van architect Tilman-François Suys: drie bouwlagen hoog, met tweemaal dertien traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), centraal - ter plaatse van de Heraldiekstraat - gescheiden door een breed portiekgedeelte met rondboogarcade op de begane grond, en op de bovenverdiepingen kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder een balustrade-attiek, het geheel via een balustrademuur verbonden met de classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. hoekpaviljoenen. Het paleis omvatte toen: een gesloten rechthoekige oostvleugel (A) rondom een ereplein, met koetspoort en eretrap, en op de bovenverdiepingen onder meer salons uit het laatste kwart van de 18e eeuw aan zijde Paleizenplein, de koninklijke appartementen aan tuinzijde en de Empirezaal ten westen; verderop en aansluitend, een ondiepe verbindingsvleugel met Banketzaal (huidige Grote Voorkamer) op de bovenverdieping, en een L-vormige westvleugel, na 1825 bewoond door prins Frederik en prinses Louise van Pruisen.
De gevels (A a-b-c) werden opgetrokken in een strakke neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl, met zandstenen parementGevel- of muurbekleding., en rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geriemde omlijsting, al of niet voorzien van lekdrempels en een markerende druiplijst op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. op de hoofdverdieping, cf. de huidige zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) inspringende oostelijke paleisgevel met pilastergeleding (mogelijk in kern nog opklimmend tot laatste kwart 18e eeuw), het vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tellende zuidoostelijke achtergevelgedeelte met bijkomende arcadestructuur beneden, en de belendende paviljoenvormige hoekpartij van twee bij drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met rijkere uitwerking door de kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenportiek in de vijf oostelijke zijgeveltraveeën. Binnenplaatsgevels aan ereplein van zes of negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met grosso modo zelfde strenge uitwerking en rondboogarcades op de begane grond.
Paleis in 1831 betrokken door koning Leopold I: de westvleugel werd in 1857 residentie van de hertog van Brabant - later koning Leopold II (1865) - en in 1858 door architect Alphonse Balat uitgebreid met een serreBroeikast. en een loodrechte vleugel, rondom het nieuwe “Binnenplein van Brabant”.
Tussen 1862 en 1872 liet Leopold II het complex aanzienlijk uitbreiden en verfraaien naar ontwerp van Alphonse Balat. Renovatie van de oostvleugel: onder meer van de Empirezaal en bouw van de Venetiëtrap.
Totstandkoming van de huidige configuratie van de midden- en westvleugel (B-C): in de middenvleugel ontwierp Balat een vestibule met monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. eretrap leidend naar de Grote Voorkamer ten noorden en via een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. naar de Troonzaal ten zuiden; in de westvleugel, rondom het Binnenplein van Brabant, de Grote GalerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. (oost), een beglaasde loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. (noord), diverse salons (west) en de Marmerzaal (zuid). Voorts ontwierp hij nog diverse bijgebouwen, de achtertuin met toegang aan Troonplein en afsluitingsmuren.
Voor de zuidelijke achtergevel (B-C d-e) van het paleis realiseerde Balat een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. symmetrische opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. in neo-Lodewijk XVI-stijl, met incorporatie van het gedeelte uit het eerste kwart 19e eeuw (gevelpartijen van oostvleugel, zie supra) cf. het natuur- en hardstenen materiaalgebruik met verwerking van het oorspronkelijke zandstenen parementGevel- of muurbekleding.. Hoger opgetrokken middenpartij met portiekrisaliet van drie op één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): belijnde sokkelvormende onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met rondboogopeningen in festoenomlijsting; bovenverdiepingen met acht gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder entablement en balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met Leopold II-monogram, zelfde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. in het gevelveld, waartussen rondboogvensters en œil-de-bœufs eveneens in festoenomlijsting; achteruitwijkende attiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw. met lisenendecor en chutes, blinde middentravee onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en rechthoekige zijvensters; gedichte bovenvensters en lambrekijnen in de zijtraveeën. Aansluitend, aan weerszij, twee identieke risalietgevels van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met op hoofdverdieping rondbogige deurvensters met markante sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met festoen- of kroonmotief, in de middentravee extra benadrukt door een druiplijst en aansluitend medaillonRonde of ovale cartouche. met Leopold II-monogram. In het verlengde: licht inspringende, vlakke en meer sobere gevels van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), ten oosten cf. supra, ten westen met rijker omlijste rechthoekige bovenvensters. Belendende paviljoenvormige hoekpartijen, ten oosten zoals beschreven en met in de oksel een bijkomende semi-cirkelvormig uitgebouwde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); ten westen twee overhoekse risalietgevels van drie en zes traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), op de begane grond belijnd en met rondboogarcades, op de bovenverdiepingen met pilastergeleding en al of niet gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. orde, rechthoekige omlijste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., in de middentravee van hoofdverdieping onder frontonbekroning. Het meer eenvoudige compositieschema van de inspringende achtergevel werd grosso modo ook aangehouden voor de zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) in de westelijke zijgevel (C g) van het paleis en de vijf en negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tellende gevels aan het Binnenplein van Brabant (C f) waar ten noorden, annex aan de gevel, een twee bouwlagen hoge loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. werd opgetrokken met balustradeterras en begane grond opgevat als een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. met Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in enkele of dubbele opstelling.
Gezien het schrille contrast tussen de rigide paleisgevel van Suys en de meer expressieve en prestigieuze gevels van Balat, besloot Leopold II de bouw van een nieuwe, imposantere voorgevel, waarvoor diverse projecten werden voorgelegd onder meer door Balat zelf. Uiteindelijk werd het door architect Henri Maquet ingediende ontwerp weerhouden en vanaf 1904 gerealiseerd. De nieuwe verfraaiingswerken omvatten: sloop van de oude en bouw van een nieuwe paleisgevel, restauratie van de salons en de Empirezaal in de oostvleugel, bouw van de Spiegelzaal en nieuwe appartementen in de westvleugel, de verbinding met de intussen bij het paleis geannexeerde herenhuizen van de Civiele Lijst (1852) en Belle-Vue (1902) door middel van gaanderijen met koppaviljoenen en poortgebouwen, en de aanleg van een ruime voortuin. Hiervoor diende de rooilijn van het Paleizenplein te worden verlegd en de karakteristieke driezijdige zuidelijke beëindiging van het park rechtgetrokken. Werken na de dood van Leopold II en Henri Maquet (1909) onder koning Albert I voortgezet door architect Oscar Flanneau (waaronder wederopbouw van het Herenhuis van de Civiele Lijst), na onderbreking tijdens W.O.I in 1920 hernomen, opnieuw onderbroken en vanaf 1930 vervolgd met de restauratie van de oostvleugel en inrichting (1934-1936) van het gelijkvloerse werkvertrek naar ontwerp van architect Henri Van de Velde. Westvleugel bewoond door prins Karel, graaf van Vlaanderen, die in 1938 de serreBroeikast. liet verbouwen tot Vlaamse zaal. Paleis verder nog in 1955-1958 inwendig gerestaureerd; gevels gereinigd in 1975. Restauratie- en renovatiewerken van interieur, onder meer Empire-, Troonzaal en Witte Salons in 1987 aangevat door het Ministerie van Openbare Werken.
Voor de nieuwe paleisgevel (1904-1909) ontwierp Henri Maquet een indrukwekkend gevelfront in Beaux-ArtsstijlPeriode: 1905-1930 De Beaux-Artsarchitectuur is een academische en internationale bouwstijl waarvan de belangrijkste uitgangspunten voortkomen uit de zeer invloedrijke École des Beaux-Arts in Parijs, opgericht in de 19e eeuw. In Brussel ontwikkelt de stijl zich vanaf 1905 en sluit hij aan bij het eclecticisme en bij de tendens om terug te grijpen naar de grote Franse Louis-stijlen van de 18e eeuw – classicerend barok (Lodewijk XIV), rococo (Lodewijk XV) en neoclassicisme (Lodewijk XVI) – onder invloed van de wereldtentoonstelling van Parijs in 1900. De voorkeur voor het Franse academisme ontwikkelt zich in Brussel aanvankelijk via belangrijke realisaties die koning Leopold II toevertrouwt aan architect Charles Girault, die hij in Parijs ontmoet tijdens de wereldtentoonstelling. Voorbeelden zijn de uitbreidingen van het Paleis van Laken, de bouw van het Museum van Tervuren, de arcade van het Jubelpark en de gaanderij-promenade op de dijk van Oostende. Daarna komt deze hernieuwde belangstelling voor de grote Franse stijlen ook tot uiting in talrijke Brusselse woonwijken. De Beaux-Artsstijl komt vooral tot zijn recht in herenhuizen, burgerwoningen, luxueuze appartementsgebouwen, maar ook – en vooral – in prestigieuze semipublieke gebouwen (hotels, banken, bedrijfszetels), waaraan de stijl een respectabele en vertrouwenwekkende uitstraling verleent. Kenmerkend zijn gevels in (imitatie) witsteen en/of rode of oranjekleurige baksteen, versierd met elementen ontleend aan de Franse stijlen van de 18e eeuw, zoals guirlandes, mascarons alsook smeedijzeren borstweringen en deuren. De architectuur onderscheidt zich door een monumentale uitstraling, gerealiseerd door het intensieve gebruik van Franse natuursteen en door het benadrukken van hoek- en inkomtraveeën, die vaak worden uitgewerkt als een rotonde met koepel. Ook de plattegrond evolueert. De traditionele indeling met drie opeenvolgende vertrekken, kenmerkend voor woningen uit de 19e en het begin van de 20e eeuw, wordt aangepast om meer daglicht binnen te trekken. Dat gebeurt onder meer door het gebruik van daklichten, relatief lage plafonds en een flexibelere circulatie binnen het huis., met Frans classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. inslag, gekarakteriseerd door monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. uitgebouwde midden- en hoekpartijen (D). Gevels met parementGevel- of muurbekleding. van Euville- en Gobertangesteen, verwerkt met blauwe hardsteen. Horizontale geleding in twee registersVensterstrook in een topgevel.: benedenbouw met schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren. en rondboogarcades met verbonden imposten, waarin steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster., onder een zware geprofileerde druiplijst; bovenbouw met rechthoekige omlijste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in verkleinende ordonnantie, balustradesHekwerk van spijlen of balusters. ter markering van de deurvensters en als beëindiging van het brede gelede hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en de hogere afgeknotte koepel- en tentdakenDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak..
Middenpartij met markante portiekstructuur van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), beneden opgevat als een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. met toegang tot de erevestibule, op de bovenverdiepingen als tempelfront met kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in dubbele opstelling, onder een bekronend driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met in timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. een bas-reliëf door Th. Vinçotte met voorstelling van België met nationale vlag en beeltenis van Leopold II, te midden van respectievelijk de Landbouw en de Schelde en de Nijverheid en de Maas. Risalietgevel met, tussen Corinthische hoekpilasters, deurvensters onder Lodewijk XVI-decor en alternerende gebogen en driehoekige frontonsDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., en bovenste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met festoensluitsteen en guirlandeGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. tussen de drempelconsoles. Hoekpartijen met risalietgevels van drie op drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), gelijkaardige doch ietwat eenvoudiger portiekstructuur en zelfde venstercompositie in het gevelvlak; hoekpenanten met Leopold II-monogrammen en beeldengroepen met genieën.
Twee identieke achteruitwijkende langsgevels van negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met zelfde pilasterorde in kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. opstelling op bovenverdiepingen, en, op de poorttravee met balkon en boogfronton na, een meer ingehouden decor. Aansluitende, één bouwlaag hoge kwartcirkelvormige gaanderijen onder balustradeHekwerk van spijlen of balusters., waarvan de aanzetten zijn opgevat als portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met rondboogdeur tussen Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., en met in de tien volgende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) pilasterritmering en rondboogvensters onder festoensluitsteen. Vierkante hoekpaviljoentjes van één bouwlaag onder balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is., met lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). in drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , in het middenrisaliet onder rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. met gebeeldhouwde leeuw en frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met Leopold II-monogram. Verbindende poortgebouwen met de herenhuizen van de Civiele Lijst en Belle-Vue, met inrijpoort tussen Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., onder klassiek friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., en rechthoekige zijvensters.
“Franse” tuinaanleg (Paleizenplein) met drie rechthoekige parterres met geometrisch patroon, gescheiden door inritten, aan de voet van het paleis toegankelijk via afdalende steektrappen en afgeboord met balustradesHekwerk van spijlen of balusters., verfraaid met siervazen en monogrammen van koning Albert I. Paleisdomein volledig afgebakend door met arduin verwerkte zandstenen balustrademuren: aan Paleizenplein, postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. alternerend bekroond door siervazen en drie-armige lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten., onderbroken voor de ijzeren toegangshekken tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met vazen; aan Hertogsstraat, twee postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met wapentrofeeën door Georges Houtstont en twee met ovale medaillonsRonde of ovale cartouche. en allegorieën de Wijsheid en de Kracht door A. Cattier; aan Troonplein, ingangshekken tot achtertuin, tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met siervazen en wachtposten met Leopold II-monogram in medaillonRonde of ovale cartouche., onder boogffonton en door A. Fassin gebeeldhouwde leeuw; aan Brederodestraat, twee postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met allegorieën de Moed en de Voorzichtigheid door L. Van den Kerckhove, twee met wapentrofeeën door J.-B. Vanheffen en E. Mélot (1874); aan Borgendaalgang, afsluitingsmuur met siervazen onderbroken door rechthoekige belijnde poortomlijsting en postament1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. ten oosten met Leopold II-monogram en wapentrofee.
Interieur
Naast deels behouden oorspronkelijke Lodewijk XVI-inrichting, aankleding vnl. in empire-, neo-Lodewijk XIV- en neo-Lodewijk XVI-stijl.
Middenvleugel. Paleis toegankelijk via Erevestibule (begin 20e eeuw, Henri Maquet) met ritmerende Dorische muurzuilen. Markante trappenhal (1),(derde kwart 19e eeuw; Alphonse Balat) met bijzonder ruimte-effect. MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. wit en groen marmeren bordestrap met centrale traparm naar eerste overloop, ontdubbeld in twee parallelle zijtraparmen naar tweede overloop op eerste verdieping; sierlijke lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. en balusterleuningen met vergulde ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren.. Hal als het ware vaksgewijs opgedeeld door superpositie van massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) en gebundelde Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., ter schraging van het imposante centrale koepelgewelf met pendentieven; ton- en kleinere gecombineerde koepelgewelven met rondbogige scheibogen op pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., boven overlopen en zijtraparmen. Optische ruimte-verwijding door de spiegeleffecten in de markante pseudologgia met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Vredesbeeld door C.-A. Fraikin (1877), en, ter hoogte van de verdieping, in de oostwand en door het doorzicht op de westelijke galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. via een rondboogarcade. Verder decoratief lijstwerk aan deuren en rijkelijk witgeschilderd en verguld stucdecor cf. de talrijke tandlijsten, rozetmotieven acanthusbladconsoles aan gordelbogen, arcadestructuur en entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles., uitgevoerd door Georges Houtstont. Grote Voorkamer (2) onder Willem I gebouwd als Banketzaal cf. bewaard bas-reliëf met Hollandse Leeuw en het fraaie, door F. Rude en J.-L. Van Geel gebeeldhouwde allegorische friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). (1826), naderhand aangepast met Belgisch Wapenschild en Leopold II-monogram. Indrukwekkende Troonzaal (3), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met ruime rechthoekige zaal van kleinere oostelijke en westelijke zijzalen gescheiden door drie brede rondboogarcades op Corinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Zelfde structuur, doch eenvoudiger, voor geleding van muurwanden en omlijsting van venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en deuren, in de hoofdtraveeBredere en rijker uitgewerkte travee, meestal van een huis met asymmetrische compositie; vaak in risaliet en onder bekronende topgevel. uitgewerkt als portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert.; orkestloge ten noorden. Allegorische bas-reliëfs gebeeldhouwd door A. Rodin (1871-1872) en Th. Vinçotte (1876); plafond, muurpanelen en supraportes met gemaroufleerde schilderijen door A. Cardon (eind 19e eeuw). Verder opvallend verguld (eind 19e eeuw) decor, parketvloer met inlegwerk van eik, ahorn, mahonie- en ebbehout, verwerkt met Leopold II-monogrammen.
Oost-vleugel. Empirezaal (4), rijk vergulde witgeschilderde ruime zaal, restant van het Belgiojosohotel uit laatste kwart 18e eeuw, ten tijde van Willem I door Tilman-François Suys aan zuidzijde verlengd en ingericht als balzaal, door Balat gerenoveerd (derde kwart 19e eeuw) en door Georges Houtstont gerestaureerd (begin 20e eeuw). Muurwanden met Corinthische halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. waartussen in rondboognissen alternerend spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en deuren, onder decoratief afgevlakt tongewelf; tribune ter hoogte van het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. aan zuidzijde. Supraportes met dansende en musicerende putti, mogelijk uit laatste kwart 18e eeuw; vergulde musicerende genieën in friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). en zwikkenHoekstuk tussen een boog en de omlijsting waarin de boog gevat is. door F. Rude en J.-L. Van Geel (1827-1828). Venetiëtrap (5), (1866-1867) met diverse geschilderde zichten op Venetië door J.B. Van Moer. Voorts fraai gedecoreerde salons onder meer witgeschilderd en verguld Klein en Groot Wit Salon (6-7), deels begin 20e eeuw in laatste kwart 18e-eeuwse toestand gereconstrueerd of gerestaureerd, cf. de deels behouden lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … en groteskenversiering in de respectievelijke salons; het voormalige Salon van de Koningin der Nederlanden (8) met statige, door F. Rude gebeeldhouwde marmeren schouw (1824).
Westvleugel. Grote GalerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. (9), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. Corinthische muurpilasters onder hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en afgevlakt tongewelf met allegorische schilderingen de Dageraad, de Dag, de Morgen en de Avond (1897-1899) door Ch. L. Cardon. Marmerzaal (10), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met donkergroene marmeren wandbekleding onder cassettenplafond en monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schouwen van groen, roze en zwart marmer. Markante Spiegelzaal (11), (begin 20e eeuw, Henri Maquet) geleed door gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. marmeren Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder uitgewerkte vergulde hoofdgestellenHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en onvoltooid afgevlakt, met stuc versierd tongewelf waarin Albert I-monogram; sierlijk omlijste spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., onder bas-reliëfs en groenmarmeren panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.; twee monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schouwen in Ionische portiekomlijsting met in frontonveld een wereldbol met lokalisatie van Afrika.
Meubilair: uitvoerig besproken door A. Van Ypersele de Strihou, Het Koninklijk Paleis te Brussel, 1975, en door M. Vermeire, Het Paleis van Brussel, 1991. Bijzonder rijk meubilair waaronder een aantal zitmeubelen in empirestijlVan 1800 tot circa 1840. Empire (ca. 1800-1830) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar het Eerste Keizerrijk (1804-1814/1815) onder Napoleon I. In Brussel werd deze stijl in de praktijk toegepast van circa 1800 tot ongeveer 1840. De stijl is afgeleid van het neoclassicisme en verrijkt met decoratieve elementen uit de Egyptische, Etruskische en Romeinse bouwkunst, evenals met symbolen van het keizerrijk. Kenmerkende motieven zijn onder meer lotuskapitelen, sfinxen, obelisken, meanderfriezen, adelaars, lauwerkransen, victoriefiguren, fasces, trofeeën, helmen en speren. In de empirestijl wordt de bel-étage vaak geaccentueerd door hoge rondboogvensters of soms door een serliana (ook wel palladiaans venster genoemd). De hogere vensters zorgen voor meer lichtinval; de verlaagde vensterbanken worden daarbij vaak voorzien van een ijzeren vensterleuning. In Brussel gaat het meestal om vrij sobere gevels, waarbij vooral de rondbogen worden benadrukt door een geprofileerde of omlijste afwerking., vervaardigd door de Franse meubelmaker J. Desmalter (1770-1841) en afkomstig uit diverse residenties van Napoleon I, door de Franse Koning Louis-PhilippeVan 1840 tot 1860. De Louis-Philippestijl (ca. 1830–1848) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar de koning Louis-Philippe I, die regeerde van 1830 tot 1848. Het betreft een burgerlijk georiënteerde architectuur- en interieurstijl en kan worden beschouwd als een overgangsstijl. Ze bouwt voort op het neoclassicisme, maar krijgt een meer huiselijk en comfortabel karakter. Tegelijk grijpt ze terug naar elementen uit vroegere stijlen, zoals de renaissance en de barok, en kondigt ze de historiserende en eclectische architectuur van de tweede helft van de 19e eeuw aan. Decoratieve motieven worden herinterpreteerd, soms vereenvoudigd en plastisch uitgewerkt, soms juist fantasierijk en uitbundig geïntegreerd in het ontwerp. In Brussel situeert de toepassing van deze stijl zich voornamelijk in de jaren 1840 tot 1860, met uitlopers tot circa 1880. Kenmerkend zijn geprofileerde vensteromlijstingen of doorlopende vensterbanden met afgeronde hoeken, sluitstenen versierd met maskerkoppen en/of rankwerk, sierlijke voluutconsoles en geajoureerde borstweringen. De periode staat bovendien bekend om het toenemende gebruik van gietijzer, onder meer voor balkonbalustrades en andere decoratieve elementen in de gevel. geschonken aan zijn dochter Louise-Marie, ingevolge haar huwelijk met koning Leopold I. Talrijke geschilderde portretten en marmeren borstbeelden van de leden van het Belgisch vorstenhuis door diverse Belgische en buitenlandse schilders en beeldhouwers (19e – eerste helft 20e eeuw). Twee wandtapijten uit de manufactuur Santa-Barbara te Madrid, naar kartons van F. de Goya (1764-1828). Brussels porselein namelijk tafelservies met “de vogels van Buffon” uit de manufactuur van F. Faber (1829-1832). Kristallen en vergulde bronzen kroonluchters en wandlampen in Lodewijk XVI-stijl, vervaardigd door de Compagnie des Bronzes (1869-1871 en volgende).
In zijn huidige vorm complex gebouwenensemble met paleisvleugels van drie - waaronder lagere bovenste - bouwlaag, onder gecombineerde zadel-, schild-, pseudomansarde- en hogere afgeknotte tent- en koepeldakenDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is.: aan weerszij van een brede loodrechte middenvleugel, twee gesloten oost- en westvleugels, rechthoekige opgesteld rondom respectievelijk het zogenaamd “Ereplein” en het zogenaamd “Binnenplein van Brabant”. Aansluitende kwartronde galerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. eindigend op vierkante paviljoentjes, via poortgebouwen verbonden met het Herenhuis van de Civiele Lijst en het voormalige zogenaamd Hôtel de Belle-Vue; aan noord- en zuidzijde, ruime uitbouw met respectievelijk “Franse” en “Engelse” tuin en toegangen via inritten, het geheel omheind door balustrademuren.
In 1781-1786 bouw van drie grosso modo gelijkaardige herenhuizen aan de Blysichtstraat (huidig Paleizenplein) op last van de abdij van Koudenberg, na faillissement voltooid voor rekening van de abdijen van Villers en Gembloux. Opgetrokken door architect Louis Montoyer volgens de plannen van architect Barnabé Guimard: tegenover het Park en hoeksgewijs met de voormalige Heraldiekstraat, ten oosten het herenhuis van de Oostenrijkse gevolmachtigde minister L. di Belgiojoso, en ten westen het herenhuis opgesplitst in de residentie van de Oostenrijkse militaire bevelhebber baron von Bender en twee particuliere woningen; verderop, het hoekpaviljoen van burggraaf de Walckiers (zie Hertogsstraat nr. 2) als pendant van het Hotel de Belle-Vue (zie Koningsplein nr. 9).
Belgiojosohotel in 1800 prefectuurgebouw, in 1815 fungerend als paleis voor Koning Willem I.
Besluit tot verbouwing van het paleis, waarvoor een architectuurwedstrijd uitgeschreven in 1816 en resulterend in een commissie belast met het ontwerp, in 1818 door de architect van de Koninklijke Paleizen Gh.-J. Henry definitief uitgewerkt en aangevat.
Werken na diens dood van 1820 tot 1825 voortgezet door architect Charles Vander Straeten en van 1825 tot 1829 door architect Tilman-François Suys. Om budgettaire redenen project aanvankelijk beperkt tot de verbinding van de twee hoekhotels via kelders en een overbrugging van de Heraldiekstraat door middel van een open rondboogarcade onder één verdieping hoge bovenbouw met troonzaal; zuidelijke uitbouw van het Belgiojosohotel en - i.s.m. architect A. Engels - verbouwing van het Benderhotel met incorporatie van de particuliere woningen ernaast. Uiteindelijk weinig effectvolle en harmonische voorgevel, gezien het sterke niveau- en hoogteverschil tussen de beide hotels. In 1825-1829 nieuwe volwaardige paleis gevel naar ontwerp van architect Tilman-François Suys: drie bouwlagen hoog, met tweemaal dertien traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), centraal - ter plaatse van de Heraldiekstraat - gescheiden door een breed portiekgedeelte met rondboogarcade op de begane grond, en op de bovenverdiepingen kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder een balustrade-attiek, het geheel via een balustrademuur verbonden met de classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. hoekpaviljoenen. Het paleis omvatte toen: een gesloten rechthoekige oostvleugel (A) rondom een ereplein, met koetspoort en eretrap, en op de bovenverdiepingen onder meer salons uit het laatste kwart van de 18e eeuw aan zijde Paleizenplein, de koninklijke appartementen aan tuinzijde en de Empirezaal ten westen; verderop en aansluitend, een ondiepe verbindingsvleugel met Banketzaal (huidige Grote Voorkamer) op de bovenverdieping, en een L-vormige westvleugel, na 1825 bewoond door prins Frederik en prinses Louise van Pruisen.
De gevels (A a-b-c) werden opgetrokken in een strakke neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl, met zandstenen parementGevel- of muurbekleding., en rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in geriemde omlijsting, al of niet voorzien van lekdrempels en een markerende druiplijst op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. op de hoofdverdieping, cf. de huidige zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) inspringende oostelijke paleisgevel met pilastergeleding (mogelijk in kern nog opklimmend tot laatste kwart 18e eeuw), het vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tellende zuidoostelijke achtergevelgedeelte met bijkomende arcadestructuur beneden, en de belendende paviljoenvormige hoekpartij van twee bij drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met rijkere uitwerking door de kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenportiek in de vijf oostelijke zijgeveltraveeën. Binnenplaatsgevels aan ereplein van zes of negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met grosso modo zelfde strenge uitwerking en rondboogarcades op de begane grond.
Paleis in 1831 betrokken door koning Leopold I: de westvleugel werd in 1857 residentie van de hertog van Brabant - later koning Leopold II (1865) - en in 1858 door architect Alphonse Balat uitgebreid met een serreBroeikast. en een loodrechte vleugel, rondom het nieuwe “Binnenplein van Brabant”.
Tussen 1862 en 1872 liet Leopold II het complex aanzienlijk uitbreiden en verfraaien naar ontwerp van Alphonse Balat. Renovatie van de oostvleugel: onder meer van de Empirezaal en bouw van de Venetiëtrap.
Totstandkoming van de huidige configuratie van de midden- en westvleugel (B-C): in de middenvleugel ontwierp Balat een vestibule met monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. eretrap leidend naar de Grote Voorkamer ten noorden en via een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. naar de Troonzaal ten zuiden; in de westvleugel, rondom het Binnenplein van Brabant, de Grote GalerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. (oost), een beglaasde loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. (noord), diverse salons (west) en de Marmerzaal (zuid). Voorts ontwierp hij nog diverse bijgebouwen, de achtertuin met toegang aan Troonplein en afsluitingsmuren.
Voor de zuidelijke achtergevel (B-C d-e) van het paleis realiseerde Balat een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. symmetrische opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. in neo-Lodewijk XVI-stijl, met incorporatie van het gedeelte uit het eerste kwart 19e eeuw (gevelpartijen van oostvleugel, zie supra) cf. het natuur- en hardstenen materiaalgebruik met verwerking van het oorspronkelijke zandstenen parementGevel- of muurbekleding.. Hoger opgetrokken middenpartij met portiekrisaliet van drie op één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): belijnde sokkelvormende onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met rondboogopeningen in festoenomlijsting; bovenverdiepingen met acht gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder entablement en balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met Leopold II-monogram, zelfde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. in het gevelveld, waartussen rondboogvensters en œil-de-bœufs eveneens in festoenomlijsting; achteruitwijkende attiekverdiepingVerdieping (soms halve verdieping), gelegen net boven de kroonlijst of als terugspringende hoogste verdieping van een gebouw. met lisenendecor en chutes, blinde middentravee onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en rechthoekige zijvensters; gedichte bovenvensters en lambrekijnen in de zijtraveeën. Aansluitend, aan weerszij, twee identieke risalietgevels van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met op hoofdverdieping rondbogige deurvensters met markante sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met festoen- of kroonmotief, in de middentravee extra benadrukt door een druiplijst en aansluitend medaillonRonde of ovale cartouche. met Leopold II-monogram. In het verlengde: licht inspringende, vlakke en meer sobere gevels van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), ten oosten cf. supra, ten westen met rijker omlijste rechthoekige bovenvensters. Belendende paviljoenvormige hoekpartijen, ten oosten zoals beschreven en met in de oksel een bijkomende semi-cirkelvormig uitgebouwde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...); ten westen twee overhoekse risalietgevels van drie en zes traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), op de begane grond belijnd en met rondboogarcades, op de bovenverdiepingen met pilastergeleding en al of niet gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. orde, rechthoekige omlijste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., in de middentravee van hoofdverdieping onder frontonbekroning. Het meer eenvoudige compositieschema van de inspringende achtergevel werd grosso modo ook aangehouden voor de zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) in de westelijke zijgevel (C g) van het paleis en de vijf en negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) tellende gevels aan het Binnenplein van Brabant (C f) waar ten noorden, annex aan de gevel, een twee bouwlagen hoge loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. werd opgetrokken met balustradeterras en begane grond opgevat als een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. met Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in enkele of dubbele opstelling.
Gezien het schrille contrast tussen de rigide paleisgevel van Suys en de meer expressieve en prestigieuze gevels van Balat, besloot Leopold II de bouw van een nieuwe, imposantere voorgevel, waarvoor diverse projecten werden voorgelegd onder meer door Balat zelf. Uiteindelijk werd het door architect Henri Maquet ingediende ontwerp weerhouden en vanaf 1904 gerealiseerd. De nieuwe verfraaiingswerken omvatten: sloop van de oude en bouw van een nieuwe paleisgevel, restauratie van de salons en de Empirezaal in de oostvleugel, bouw van de Spiegelzaal en nieuwe appartementen in de westvleugel, de verbinding met de intussen bij het paleis geannexeerde herenhuizen van de Civiele Lijst (1852) en Belle-Vue (1902) door middel van gaanderijen met koppaviljoenen en poortgebouwen, en de aanleg van een ruime voortuin. Hiervoor diende de rooilijn van het Paleizenplein te worden verlegd en de karakteristieke driezijdige zuidelijke beëindiging van het park rechtgetrokken. Werken na de dood van Leopold II en Henri Maquet (1909) onder koning Albert I voortgezet door architect Oscar Flanneau (waaronder wederopbouw van het Herenhuis van de Civiele Lijst), na onderbreking tijdens W.O.I in 1920 hernomen, opnieuw onderbroken en vanaf 1930 vervolgd met de restauratie van de oostvleugel en inrichting (1934-1936) van het gelijkvloerse werkvertrek naar ontwerp van architect Henri Van de Velde. Westvleugel bewoond door prins Karel, graaf van Vlaanderen, die in 1938 de serreBroeikast. liet verbouwen tot Vlaamse zaal. Paleis verder nog in 1955-1958 inwendig gerestaureerd; gevels gereinigd in 1975. Restauratie- en renovatiewerken van interieur, onder meer Empire-, Troonzaal en Witte Salons in 1987 aangevat door het Ministerie van Openbare Werken.
Voor de nieuwe paleisgevel (1904-1909) ontwierp Henri Maquet een indrukwekkend gevelfront in Beaux-ArtsstijlPeriode: 1905-1930 De Beaux-Artsarchitectuur is een academische en internationale bouwstijl waarvan de belangrijkste uitgangspunten voortkomen uit de zeer invloedrijke École des Beaux-Arts in Parijs, opgericht in de 19e eeuw. In Brussel ontwikkelt de stijl zich vanaf 1905 en sluit hij aan bij het eclecticisme en bij de tendens om terug te grijpen naar de grote Franse Louis-stijlen van de 18e eeuw – classicerend barok (Lodewijk XIV), rococo (Lodewijk XV) en neoclassicisme (Lodewijk XVI) – onder invloed van de wereldtentoonstelling van Parijs in 1900. De voorkeur voor het Franse academisme ontwikkelt zich in Brussel aanvankelijk via belangrijke realisaties die koning Leopold II toevertrouwt aan architect Charles Girault, die hij in Parijs ontmoet tijdens de wereldtentoonstelling. Voorbeelden zijn de uitbreidingen van het Paleis van Laken, de bouw van het Museum van Tervuren, de arcade van het Jubelpark en de gaanderij-promenade op de dijk van Oostende. Daarna komt deze hernieuwde belangstelling voor de grote Franse stijlen ook tot uiting in talrijke Brusselse woonwijken. De Beaux-Artsstijl komt vooral tot zijn recht in herenhuizen, burgerwoningen, luxueuze appartementsgebouwen, maar ook – en vooral – in prestigieuze semipublieke gebouwen (hotels, banken, bedrijfszetels), waaraan de stijl een respectabele en vertrouwenwekkende uitstraling verleent. Kenmerkend zijn gevels in (imitatie) witsteen en/of rode of oranjekleurige baksteen, versierd met elementen ontleend aan de Franse stijlen van de 18e eeuw, zoals guirlandes, mascarons alsook smeedijzeren borstweringen en deuren. De architectuur onderscheidt zich door een monumentale uitstraling, gerealiseerd door het intensieve gebruik van Franse natuursteen en door het benadrukken van hoek- en inkomtraveeën, die vaak worden uitgewerkt als een rotonde met koepel. Ook de plattegrond evolueert. De traditionele indeling met drie opeenvolgende vertrekken, kenmerkend voor woningen uit de 19e en het begin van de 20e eeuw, wordt aangepast om meer daglicht binnen te trekken. Dat gebeurt onder meer door het gebruik van daklichten, relatief lage plafonds en een flexibelere circulatie binnen het huis., met Frans classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. inslag, gekarakteriseerd door monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. uitgebouwde midden- en hoekpartijen (D). Gevels met parementGevel- of muurbekleding. van Euville- en Gobertangesteen, verwerkt met blauwe hardsteen. Horizontale geleding in twee registersVensterstrook in een topgevel.: benedenbouw met schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren. en rondboogarcades met verbonden imposten, waarin steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster., onder een zware geprofileerde druiplijst; bovenbouw met rechthoekige omlijste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in verkleinende ordonnantie, balustradesHekwerk van spijlen of balusters. ter markering van de deurvensters en als beëindiging van het brede gelede hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en de hogere afgeknotte koepel- en tentdakenDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak..
Middenpartij met markante portiekstructuur van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), beneden opgevat als een galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. met toegang tot de erevestibule, op de bovenverdiepingen als tempelfront met kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. in dubbele opstelling, onder een bekronend driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met in timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. een bas-reliëf door Th. Vinçotte met voorstelling van België met nationale vlag en beeltenis van Leopold II, te midden van respectievelijk de Landbouw en de Schelde en de Nijverheid en de Maas. Risalietgevel met, tussen Corinthische hoekpilasters, deurvensters onder Lodewijk XVI-decor en alternerende gebogen en driehoekige frontonsDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., en bovenste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met festoensluitsteen en guirlandeGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. tussen de drempelconsoles. Hoekpartijen met risalietgevels van drie op drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), gelijkaardige doch ietwat eenvoudiger portiekstructuur en zelfde venstercompositie in het gevelvlak; hoekpenanten met Leopold II-monogrammen en beeldengroepen met genieën.
Twee identieke achteruitwijkende langsgevels van negen traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met zelfde pilasterorde in kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. opstelling op bovenverdiepingen, en, op de poorttravee met balkon en boogfronton na, een meer ingehouden decor. Aansluitende, één bouwlaag hoge kwartcirkelvormige gaanderijen onder balustradeHekwerk van spijlen of balusters., waarvan de aanzetten zijn opgevat als portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met rondboogdeur tussen Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt., en met in de tien volgende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) pilasterritmering en rondboogvensters onder festoensluitsteen. Vierkante hoekpaviljoentjes van één bouwlaag onder balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is., met lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). in drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder festoenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , in het middenrisaliet onder rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. met gebeeldhouwde leeuw en frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met Leopold II-monogram. Verbindende poortgebouwen met de herenhuizen van de Civiele Lijst en Belle-Vue, met inrijpoort tussen Dorische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., onder klassiek friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., en rechthoekige zijvensters.
“Franse” tuinaanleg (Paleizenplein) met drie rechthoekige parterres met geometrisch patroon, gescheiden door inritten, aan de voet van het paleis toegankelijk via afdalende steektrappen en afgeboord met balustradesHekwerk van spijlen of balusters., verfraaid met siervazen en monogrammen van koning Albert I. Paleisdomein volledig afgebakend door met arduin verwerkte zandstenen balustrademuren: aan Paleizenplein, postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. alternerend bekroond door siervazen en drie-armige lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten., onderbroken voor de ijzeren toegangshekken tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met vazen; aan Hertogsstraat, twee postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met wapentrofeeën door Georges Houtstont en twee met ovale medaillonsRonde of ovale cartouche. en allegorieën de Wijsheid en de Kracht door A. Cattier; aan Troonplein, ingangshekken tot achtertuin, tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met siervazen en wachtposten met Leopold II-monogram in medaillonRonde of ovale cartouche., onder boogffonton en door A. Fassin gebeeldhouwde leeuw; aan Brederodestraat, twee postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. met allegorieën de Moed en de Voorzichtigheid door L. Van den Kerckhove, twee met wapentrofeeën door J.-B. Vanheffen en E. Mélot (1874); aan Borgendaalgang, afsluitingsmuur met siervazen onderbroken door rechthoekige belijnde poortomlijsting en postament1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering. ten oosten met Leopold II-monogram en wapentrofee.
Interieur
Naast deels behouden oorspronkelijke Lodewijk XVI-inrichting, aankleding vnl. in empire-, neo-Lodewijk XIV- en neo-Lodewijk XVI-stijl.
Middenvleugel. Paleis toegankelijk via Erevestibule (begin 20e eeuw, Henri Maquet) met ritmerende Dorische muurzuilen. Markante trappenhal (1),(derde kwart 19e eeuw; Alphonse Balat) met bijzonder ruimte-effect. MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. wit en groen marmeren bordestrap met centrale traparm naar eerste overloop, ontdubbeld in twee parallelle zijtraparmen naar tweede overloop op eerste verdieping; sierlijke lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. en balusterleuningen met vergulde ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren.. Hal als het ware vaksgewijs opgedeeld door superpositie van massieve pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) en gebundelde Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., ter schraging van het imposante centrale koepelgewelf met pendentieven; ton- en kleinere gecombineerde koepelgewelven met rondbogige scheibogen op pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., boven overlopen en zijtraparmen. Optische ruimte-verwijding door de spiegeleffecten in de markante pseudologgia met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Vredesbeeld door C.-A. Fraikin (1877), en, ter hoogte van de verdieping, in de oostwand en door het doorzicht op de westelijke galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. via een rondboogarcade. Verder decoratief lijstwerk aan deuren en rijkelijk witgeschilderd en verguld stucdecor cf. de talrijke tandlijsten, rozetmotieven acanthusbladconsoles aan gordelbogen, arcadestructuur en entablementenHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles., uitgevoerd door Georges Houtstont. Grote Voorkamer (2) onder Willem I gebouwd als Banketzaal cf. bewaard bas-reliëf met Hollandse Leeuw en het fraaie, door F. Rude en J.-L. Van Geel gebeeldhouwde allegorische friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). (1826), naderhand aangepast met Belgisch Wapenschild en Leopold II-monogram. Indrukwekkende Troonzaal (3), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met ruime rechthoekige zaal van kleinere oostelijke en westelijke zijzalen gescheiden door drie brede rondboogarcades op Corinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Zelfde structuur, doch eenvoudiger, voor geleding van muurwanden en omlijsting van venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en deuren, in de hoofdtraveeBredere en rijker uitgewerkte travee, meestal van een huis met asymmetrische compositie; vaak in risaliet en onder bekronende topgevel. uitgewerkt als portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert.; orkestloge ten noorden. Allegorische bas-reliëfs gebeeldhouwd door A. Rodin (1871-1872) en Th. Vinçotte (1876); plafond, muurpanelen en supraportes met gemaroufleerde schilderijen door A. Cardon (eind 19e eeuw). Verder opvallend verguld (eind 19e eeuw) decor, parketvloer met inlegwerk van eik, ahorn, mahonie- en ebbehout, verwerkt met Leopold II-monogrammen.
Oost-vleugel. Empirezaal (4), rijk vergulde witgeschilderde ruime zaal, restant van het Belgiojosohotel uit laatste kwart 18e eeuw, ten tijde van Willem I door Tilman-François Suys aan zuidzijde verlengd en ingericht als balzaal, door Balat gerenoveerd (derde kwart 19e eeuw) en door Georges Houtstont gerestaureerd (begin 20e eeuw). Muurwanden met Corinthische halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. waartussen in rondboognissen alternerend spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en deuren, onder decoratief afgevlakt tongewelf; tribune ter hoogte van het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. aan zuidzijde. Supraportes met dansende en musicerende putti, mogelijk uit laatste kwart 18e eeuw; vergulde musicerende genieën in friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). en zwikkenHoekstuk tussen een boog en de omlijsting waarin de boog gevat is. door F. Rude en J.-L. Van Geel (1827-1828). Venetiëtrap (5), (1866-1867) met diverse geschilderde zichten op Venetië door J.B. Van Moer. Voorts fraai gedecoreerde salons onder meer witgeschilderd en verguld Klein en Groot Wit Salon (6-7), deels begin 20e eeuw in laatste kwart 18e-eeuwse toestand gereconstrueerd of gerestaureerd, cf. de deels behouden lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … en groteskenversiering in de respectievelijke salons; het voormalige Salon van de Koningin der Nederlanden (8) met statige, door F. Rude gebeeldhouwde marmeren schouw (1824).
Westvleugel. Grote GalerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. (9), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. Corinthische muurpilasters onder hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en afgevlakt tongewelf met allegorische schilderingen de Dageraad, de Dag, de Morgen en de Avond (1897-1899) door Ch. L. Cardon. Marmerzaal (10), (derde kwart 19e eeuw, Alphonse Balat) met donkergroene marmeren wandbekleding onder cassettenplafond en monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schouwen van groen, roze en zwart marmer. Markante Spiegelzaal (11), (begin 20e eeuw, Henri Maquet) geleed door gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. marmeren Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder uitgewerkte vergulde hoofdgestellenHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en onvoltooid afgevlakt, met stuc versierd tongewelf waarin Albert I-monogram; sierlijk omlijste spiegels1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., onder bas-reliëfs en groenmarmeren panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.; twee monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. schouwen in Ionische portiekomlijsting met in frontonveld een wereldbol met lokalisatie van Afrika.
Meubilair: uitvoerig besproken door A. Van Ypersele de Strihou, Het Koninklijk Paleis te Brussel, 1975, en door M. Vermeire, Het Paleis van Brussel, 1991. Bijzonder rijk meubilair waaronder een aantal zitmeubelen in empirestijlVan 1800 tot circa 1840. Empire (ca. 1800-1830) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar het Eerste Keizerrijk (1804-1814/1815) onder Napoleon I. In Brussel werd deze stijl in de praktijk toegepast van circa 1800 tot ongeveer 1840. De stijl is afgeleid van het neoclassicisme en verrijkt met decoratieve elementen uit de Egyptische, Etruskische en Romeinse bouwkunst, evenals met symbolen van het keizerrijk. Kenmerkende motieven zijn onder meer lotuskapitelen, sfinxen, obelisken, meanderfriezen, adelaars, lauwerkransen, victoriefiguren, fasces, trofeeën, helmen en speren. In de empirestijl wordt de bel-étage vaak geaccentueerd door hoge rondboogvensters of soms door een serliana (ook wel palladiaans venster genoemd). De hogere vensters zorgen voor meer lichtinval; de verlaagde vensterbanken worden daarbij vaak voorzien van een ijzeren vensterleuning. In Brussel gaat het meestal om vrij sobere gevels, waarbij vooral de rondbogen worden benadrukt door een geprofileerde of omlijste afwerking., vervaardigd door de Franse meubelmaker J. Desmalter (1770-1841) en afkomstig uit diverse residenties van Napoleon I, door de Franse Koning Louis-PhilippeVan 1840 tot 1860. De Louis-Philippestijl (ca. 1830–1848) is een stijl afkomstig uit Frankrijk, genoemd naar de koning Louis-Philippe I, die regeerde van 1830 tot 1848. Het betreft een burgerlijk georiënteerde architectuur- en interieurstijl en kan worden beschouwd als een overgangsstijl. Ze bouwt voort op het neoclassicisme, maar krijgt een meer huiselijk en comfortabel karakter. Tegelijk grijpt ze terug naar elementen uit vroegere stijlen, zoals de renaissance en de barok, en kondigt ze de historiserende en eclectische architectuur van de tweede helft van de 19e eeuw aan. Decoratieve motieven worden herinterpreteerd, soms vereenvoudigd en plastisch uitgewerkt, soms juist fantasierijk en uitbundig geïntegreerd in het ontwerp. In Brussel situeert de toepassing van deze stijl zich voornamelijk in de jaren 1840 tot 1860, met uitlopers tot circa 1880. Kenmerkend zijn geprofileerde vensteromlijstingen of doorlopende vensterbanden met afgeronde hoeken, sluitstenen versierd met maskerkoppen en/of rankwerk, sierlijke voluutconsoles en geajoureerde borstweringen. De periode staat bovendien bekend om het toenemende gebruik van gietijzer, onder meer voor balkonbalustrades en andere decoratieve elementen in de gevel. geschonken aan zijn dochter Louise-Marie, ingevolge haar huwelijk met koning Leopold I. Talrijke geschilderde portretten en marmeren borstbeelden van de leden van het Belgisch vorstenhuis door diverse Belgische en buitenlandse schilders en beeldhouwers (19e – eerste helft 20e eeuw). Twee wandtapijten uit de manufactuur Santa-Barbara te Madrid, naar kartons van F. de Goya (1764-1828). Brussels porselein namelijk tafelservies met “de vogels van Buffon” uit de manufactuur van F. Faber (1829-1832). Kristallen en vergulde bronzen kroonluchters en wandlampen in Lodewijk XVI-stijl, vervaardigd door de Compagnie des Bronzes (1869-1871 en volgende).
Bronnen
Publicaties en studies
DE LA KETHULLE DE RYHOVE Th., VANDE- WOUDE E., VAN YPERSELE DE STRIHOU A., Het Koninklijk Paleis te Brussel, Brussel, 1975.
MOLITOR A., JANSSENS G., VERMEIRE M., DE GREEF G., Koninklijk Paleis Brussel, Brussel, 1993.
OP DE BEECK E., Het Koninklijk Paleis van Brussel, 1980.
PIRYNS M., De architect Henri Maquet (1839- 1909) en zijn œuvre te Brussel, onuitgegeven licentiaatsverhandeling V.U.B.; dl. I en II, 1989-1990, pp. 99-107, fig. 171-192.
Poelaert en zijn tijd, Brussel, 1980, p. 199-206.
RANIERI L., Léopold II urbaniste, Brussel, 1973, p. 155-184.
SMOLAR-MEYNART A., VANRIE A, RANIERI linker, VERMEIRE M., Het Paleis van Brussel. Acht eeuwen kunst en geschiedenis, Brussel, 1991, pp. 15-158, 267-342.
VANDEWOUDE E., VAN YPERSEELE DE STRIHOU A., De bouw van het Koninklijk Paleis te Brussel, Algemeen Rijksarchief, 1969.
VAN OPHEM Th., De Wording van het Koninklijk Paleis te Brussel (De Woonstede, 90, 1991, pp. 4-17).
VAN YPERSELE DE STRIHOU A., Auguste Rodin in het paleis van Brussel, vroeger en nu (De Woonstede, 86, 1990, p. 59-68).
ID., De beeldhouwer François Rude en de architecten Charles Vander Straeten en Tilman-François Suys in het Koninklijk Paleis te Brussel (De Woonstede, 81, 1989, dl. I, p. 4-17, 82, 1989, dl. II, p. 37-49).
ID., Meubelen van Napoleon en Joséphine geschonken aan Louise-Marie d’Orléans, koningin der Belgen, door Louis-Philippe en Marie-Amélie (De Woonstede, 69, 1986, dl. I, p. 72-81, 70, dl. II, p. 28-49).
ID., De versieringen van de Grote Galerij in het Paleis te Bussel : van Lodewijk XIV tot Leopold II (De Woonstede, 98, 1993, p. 10-32).
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
