Congomonument

Niet ver van de centrale dreef, in het noordwestelijk deel van het park staat het Congomonument. Deze beeldsculptuur is gemaakt van witsteen van Euville en werd ontworpen door de beeldhouwer Thomas Vinçotte die zijn werk onderaan signeerde met ‘Vinçotte / Sculpt 1921’.

Het initiatief tot oprichting van dit gedenkteken kwam er al onmiddellijk na het overlijden van koning Leopold II in 1909. Het memoriaal was bedoeld als hommage aan het ‘beschavingswerk’ van de eerste Belgische kolonisten in Congo (DE CALLATAY, F., 1996, p. 197). Het roemde onder meer de overdracht van de kolonie aan België in 1908. Onder de bescherming van koning Albert I werd in 1911 een nationaal comité opgericht dat de bouw van het monument zou organiseren. Het geld kwam van de Staat, de Stad Brussel en intekenaars. Gezien zijn bekendheid werd de beeldhouwer Thomas Vinçotte rechtstreeks aangesproken, zonder eerst een wedstrijd uit te schrijven. Hoewel hij het ontwerp volledig zelf tekende, deed hij een beroep op de technische adviezen van architect Ernest Acker. Het gedenkteken werd vanaf 1912 ontworpen en ter plaatse gehouwen. Door de Eerste Wereldoorlog en de slechte gezondheid van Vinçotte zou de inhuldiging pas in 1921 plaatsvinden.

Het imposante werk staat op een verhoog dat bereikbaar is via drie trappen. Het heeft de vorm van een cirkelboog rond een ovaal bekken. Het bestaat verder uit vijf beeldengroepen die elk voorzien zijn van tweetalige opschriften.


In het midden, ter hoogte van het bekken, bevindt zich een allegorische voorstelling van een kwijnende man en een krokodil op een achtergrond van planten. Dit tafereel stelt de ‘De stroom Congo’ voor. De beide uiteinden van het monument lopen uit in een sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met daarop een sculptuur in haut-reliëf. Het beeld links – ‘De Belgische militaire heldenmoed / verdelgt den Araabschen slavendryver’ – stelt de campagne voor van baron Dhanis tegen de slavenhandelaars. Het beeld rechts herinnert aan het heldenoffer van sergeant de Bruyne: ‘De Belgische soldaat offert zyn leven / voor zynen ter dood gekwetsten overste’.

Op halve hoogte van het monument bevindt zich een friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). die van rechts naar links moet worden gelezen: het bas-reliëf toont Afrikanen die door soldaten en missionarissen worden meegevoerd naar een officieel uitziende man met baard, wellicht Leopold II. De friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). kreeg als titels: ‘De ontdekkers’, ‘De zendeling’ en ‘De Belgen in Congoland’.

Het werk wordt bekroond met een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. waarvan de friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). het volgende opschrift draagt: ‘Ik heb het Congowerk ondernomen / in het belang der beschaving en voor / het welzyn van België. Léopold II 3 juin 1906.’ Boven de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). lezen we: ‘Gedenkteeken opgericht ter eere der eerste Belgische baanbrekers’.


Het geheel is voorzien van bekroningen met plantenmotieven in art nouveauPeriode: 1890 – 1914 De art nouveau is een kunststroming die zich in Europa voornamelijk tussen 1890 en 1910 ontwikkelt en een duidelijke breuk met de historische stijlen en de academische kunst van de 19e eeuw nastreeft. In België ontstaat de art nouveau in Brussel in 1893 met de bouw van het Huis Tassel door Victor Horta (1861-1947) en de privéwoning van Paul Hankar (1859-1901). Door af te stappen van de traditionele typologie met drie opeenvolgende vertrekken, holt Horta het centrum van de woning uit om er daglicht naar binnen te brengen. Vanuit die lichtkern ontvouwt zich vervolgens de binnenruimte. Hij ontwikkelt een esthetiek die vrijelijk is geïnspireerd op de plantenwereld, terwijl Hankar daar een geometrische vormentaal tegenover plaatst, waarbij hij sterker inzet op de kleureffecten die voortkomen uit het gebruik en de afwerking van verschillende materialen. Uit die twee benaderingen komen twee stromingen voort: de ene is geïnspireerd door de flora, met vloeiende en organische lijnen, de andere vertrekt van geometrische elementen en heeft een strakker en repetitiever vormenvocabularium. De art nouveau wordt toegepast op heel uiteenlopende bouwwerken: burgerwoningen en herenhuizen, schoolgebouwen, sociale woningen en handelszaken. Aanvankelijk wordt de art nouveau ontworpen voor een progressieve en welgestelde burgerij, maar de stijl wordt al snel gedemocratiseerd en groeit uit tot de modieuze vormentaal van een nieuwe generatie architecten. Zij leggen minder nadruk op de complexiteit van de binnenruimtes en meer op de uitwerking van de gevels. De versoepeling van de binnenstructuur van de woning leidt tot een vrijere gevelcompositie, met vensters in uiteenlopende vormen, verfraaid met bow-windows of erkers, loggia’s en balkons. Gevels veranderen bovendien door het gebruik van nieuwe materialen, zoals geglazuurde gekleurde baksteen, mozaïeken, decoratieve keramiek, zuiltjes en metalen lintelen. Daardoor beperkt de art nouveau zich vaak tot een toepassing binnen het eclecticisme, waarbij vooral de zorgvuldig uitgewerkte decoratieve details de geest van de stroming uitdrukken, zoals sgraffito, glas-in-loodramen, smeedijzerwerk en het artistiek ontwerp van het schrijnwerk of van allerlei boogvormige vensters., en in de as onderbroken door een laatste allegorische beeldengroep: ‘Het zwarte ras door België onthaald’, een zittende vrouw met toorts in de hand heft haar sluier op voor een Afrikaanse die haar kind komt voorstellen.

De iconografie van het monument verzamelt talrijke elementen van de koloniale propaganda: de kolonisatie gezien als een beschavingsmissie, de hulde aan de pioniers (gezien als helden), de koloniale drie-eenheid (de monarchie, het leger en de katholieke missionarissen), de Belgische bevrijders tegenover de Arabische slavenhandelaars, de blanke personages afgebeeld op een manier die hen doet domineren over de zwarte personages, de zwarte personages geassocieerd met dieren, en de suggestie van de vrijwillige onderwerping van de Congolezen. Alleen de economische exploitatie van Congo wordt niet afgebeeld op het monument.

Het opschrift over de slavenhandelaars was vanaf de jaren 1980 het onderwerp van talrijke polemieken die werden versterkt door de nabijheid van de Grote Moskee. Als gevolg van een klacht van de Arabische Liga in 1988 werd het woord ‘Araabschen’ en zijn vertaling officieel weggebeiteld. In 1992 werd het opnieuw gerestaureerd op vraag van de Cercle royal des anciens Officiers des Campagnes d’Afrique. Vandaag is het woord opnieuw uitgewist.

Het werk is ook het slachtoffer geworden van verschillende daden van activistische vandalisme. In 2024, als onderdeel van het actieplan "Naar een dekolonisatie van de openbare ruimte in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest", werd een tijdelijke installatie ontworpen door Traumnovelle voor het monument. The Grand Opening bestaat uit een nieuwe inhuldiging van het monument, verborgen achter een gordijn, zoals bij de eerste inhuldiging, om dit werk en de scènes en citaten die het verbeelden met een nieuwe blik te bekijken, in het bijzonder door te wijzen op de raciale stereotypen die ze overbrengen. De installatie bevat ook een scène die artiesten en activisten de mogelijkheid biedt zich uit te drukken.

Beschermd op 18.11.1976.