Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
stadhuis/gemeentehuis
Ontwerper(s)
Paul BONDUELLE – architect – 1907-1912
Charley GILSON – architect – 1907-1912
Juridisch statuut
Beschermd sinds 13 april 1995
Stijlen
Neorenaissance
Inventaris(sen)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Het monumentale erfgoed van België. Laken (Archistory - 2016-2019)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2016-2017
id
Urban : 36547
Beschrijving
Gemeentehuis in Franse
neorenaissancestijl, gebouwd tussen 1907 en 1912 naar de plannen van de architecten
Paul Bonduelle en Charley Gilson.
Geschiedenis
Eind 19e eeuw ontstond het plan voor de bouw van een nieuw prestigieus gemeentehuis dat aan de aanzienlijke bevolkingstoename tegemoet moest komen én het koninklijke statuut van de gemeente zou weerspiegelen. Het moest het gemeentehuis aan de Paleizenstraat over de Bruggen vervangen (zie nr.458-460), dat in 1860-1861 was gebouwd en te klein was geworden.
Het K.B. van 05.10.1900 voorzag in een nieuw gebouw in de aslijn van de Maria-Christinastraat, in het midden van een uitgestrekt, nog aan te leggen plein – het toekomstige Emile Bockstaelplein – op de grens tussen de oude en nieuwe wijken van Laken. Onder druk van Leopold II werd uiteindelijk gekozen voor de huidige locatie, aan de zuidkant van het plein. Onder leiding van ingenieur Gillet werd in mei 1904 een werkgroep opgericht die het architecturale programma van het gebouw moest uitwerken. Daarbij werden de gemeentehuizen van Schaarbeek en Sint-Gillis als referentie genomen. In maart 1905 keurde de gemeente een uitzonderlijke lening voor de oprichting van het gebouw goed. In januari 1906 publiceerden burgemeester en ingenieur Emile Bockstael en schepen van Openbare Werken en architect Richard Neybergh elk een ontwerp voor het gemeentehuis van hun hand. Op basis daarvan en van het vastgelegde programma, werd in datzelfde jaar een openbare wedstrijd uitgeschreven. Er waren 34 kandidaturen, waaruit zeven ontwerpen werden geselecteerd. De jury, die bestond uit de architecten Joseph Naert, Louis Delacenserie en Emile Janlet, stelde een tweede ronde voor en vroeg de kandidaten hun plannen te verbeteren. Op 22.06.1907 selecteerde de jury het ontwerp van de architecten Charley Gilson en Paul Bonduelle, vóór die van Léon J.J. Govaerts en Joseph Diongre. De bouwvergunning werd op 16.08.1907 afgeleverd en Bockstael legde de eerste steen op 06.10 van datzelfde jaar. De werken werden uitgevoerd door de Lakense aannemer Wouters-Jacobs en de inhuldiging vond plaats op 30.06.1912, hoewel het gebouw toen nog niet volledig was afgewerkt. De werken liepen inderdaad vertraging op als gevolg van de spanningen tussen de architecten en de gemeente; zo had die laatste Mathieu Desmaré aangesteld voor de uitvoering van de allegorieën van het hoofdvolume en de decoratieve beeldhouwwerken van de belforttoren, en Ernest Salu voor de sleutelsSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. van de arcadesEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. op de benedenverdieping, ten nadele van de architecten. Wegens budgettaire problemen werden de werken in 1923 stopgezet, zonder dat de door Bonduelle geplande decoratie volledig was uitgevoerd.
Na de aanhechting van Laken door de Stad Brussel in 1921 verloor het gebouw zijn functie als gemeentehuis. Het herbergt thans diverse administratieve stadsdiensten, zoals een bevolkingsantenne, de politie en schoollokalen. Het gebouw werd op 13.04.1995 beschermd als monument en onderging een ingrijpende renovatie en herbestemming van 2007 tot 2012 (architectenbureaus A.2R.C en Origin). Toen werd onder de lokettenzaal ook een nieuwe archiefzaal ingericht. Het gebouw huisvest thans het cultureel centrum van Brussel-Noord, het Maison de la Création, naast een politiecommissariaat, een bibliotheek en een bevolkingsdienst.
Beschrijving
Buitenzijde
Volledig symmetrisch ontworpen volgens een plattegrond rond twee binnenpleinen, gebouw in oranjekleurige baksteen en Euvillesteen; twee bouwlagen onder leidaken, de meeste als mansarde, met afgeplat zinken bovenschild.
Aan het plein, achter twee waterpartijen (1982) en beheerst door een hoge, uitspringende belforttoren, hoofdvolume van twee bouwlagen die elk worden bekroond door een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., met acht op vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). De twee uiterste traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) van de voorgevel vormen een voorbouw met een balkon onder een verspringing van het onderschild. Aan elke zijde van de toren, drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gegroepeerd in een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. ordonnantie van halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met invloed van de Ionische stijl op de benedenverdieping, rond beglaasde arcadesEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn., en van nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met allegorische beelden en nisgewelven op de verdieping. Deze ordonnantie wordt hernomen op de middentraveeën van de zijgevels, waarin zich een secundaire ingang bevindt. Aan deze zijde en op de voorbouwen, benedenverdieping voorzien van een tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen., met rechthoekige muuropeningen die verticaal met elkaar verbonden zijn. Op de terugwijkende delen achteraan die vanaf de weg te zien zijn, traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) analoog aan de aanpalende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). RollaagLaag van op hun kant gemetselde (bak)stenen. doorbroken door stenen dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., loodrecht op de traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), behalve op de zijgevels, waar de centrale dakkapelUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. de monumenten overspant; de centrale dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. zijn groter. Hoeken van het volume en laterale indelingen versierd met bossagesIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). een-op-twee op de benedenverdieping; bakstenen muurdammenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag. met geriemde omlijsting. Opstanden versierd met beelden en met laag- en hoogreliëfs met plantenmotieven, vrouwengezichten en putti.
De eenvoudiger achtergevel wordt geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en wordt gekenmerkt door de diepe uitsprong van de eretrap, met drieledig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.; aan de zijkanten, drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) over drie bouwlagen, de lagere venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met moneelStenen vensterstijl..
Dak met metalen gebinte.
Bewaakt door stenen leeuwen die op het muurtje van het hellend toegangsvlak liggen, vierkante portaaltoren van vijf bouwlagen van ongelijke hoogte, verstevigd door panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. of hoekpilasters die het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. dragen. De portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. is overwegend in steen opgetrokken, met bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). een-op-twee, opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met drie rondboogarcades met keellijst en sleutelsSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met een gebeeldhouwd schild met plantenmotieven of een mascaronGehouwen versiering onder de vorm van een (fantastisch) mensen- of dierenmasker. met vrouwenfiguur. Portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). met dezelfde boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.; dubbele houten deur met geprofileerde panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en vol impostvensterVenster boven een deur en ervan gescheiden door een stenen dorpel, een entablement of een muurvlak. met een blindZonder opening; blind venster, schijnopening. schild onder een koningskroon tussen rankversiering. Bakstenen koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. op een stenen viering. In de tweede bouwlaag, loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. met open rechthoekige muuropeningen, aan de voorzijde tussen Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder een entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. bekroond door een aediculaVersieringsmotief, ontleend aan de klassieke bouwkunst, vormt samenstel van pijlers en een klassieke bekroning. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. In de derde bouwlaag, verlicht door kleine zijvensters onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). onderaan, op de hoeken bekroond door een kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. versierd met trigliefenVersiering, ontleend aan de Dorische fries, bestaande uit een vooruitspringend, rechthoekig vlak met twee gleuven in het midden en een halve aan elke zijkant; soms kan het aantal gleuven sterk afwijken. en acanthusbladeren. Horloge in de volgende bouwlaag. Achter een balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met hoeken versierd met een groep putti, laatste bouwlaag met vier muuropeningen onder een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. dat de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). doorbreekt van het leien koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. dat door een overdekte zinken belvedère wordt bekroond.
De inspringende zijvolumes van het complex zijn lager dan het hoofdvolume en ze monden uit in paviljoenen die enkel aan straatzijde uitspringen. Het volume aan de oostzijde is voorbehouden voor de politie, dat aan de westzijde voor de brandweer. Achteruitbouwstroken beschermd door smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… en gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. traliewerk, aan de westkant beplant met struiken, aan de oostkant doorbroken door een tramhokje uit begin 20e eeuw, dat daar rond 1934 opnieuw werd geplaatst.
Voorgevels van de lange volumes met zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), volledig in steen, de centrale breder, die aan de laan met een rondbogig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule).. Secundair portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). op de laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan de Tielemansstraat. Drieledig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met kruisraam op de middentravee aan die kant, de overige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl..
Voorgevels van de uitspringende paviljoenen met drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en een terugwijkende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Drie rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. inrijpoorten voor het paviljoen aan de westzijde, één inrijpoort aan de oostzijde. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. zonder verdelingen.
Boven alle traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. analoog aan die van het hoofdvolume, die van de lange volumes daarenboven geflankeerd door vuurpottenOrnament in de vorm van een vuurpot.; de dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. van het paviljoen aan de Tielemansstraat zijn bescheidener. Omlijstingen versierd met enkele guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , trossen en laurierkransen; mascaronGehouwen versiering onder de vorm van een (fantastisch) mensen- of dierenmasker. met vrouwenfiguur op het centrale portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). aan de laan.
Binnenpleinen gescheiden door een breed volume met dezelfde hoogte, vroeger bestemd voor ontvangstkantoren en voor de bevolkingsdienst, met een lokettenzaal onder een zadeldakvormig daklicht. Het geheel van de gevels aan de binnenpleinen sluit aan bij de gevels van het hoofdvolume; ze zijn overwegend in baksteen opgetrokken en worden gescandeerd door enkelvoudige of dubbele pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. met invloed van de Toscaanse stijl waarop het hoofgestel rust. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met een of twee monelenStenen vensterstijl., net als de meeste dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. met zinken platform. Aan de kant van de paviljoenen, rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. inrijpoorten en een toegangsdeur met neggenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. en stenen archivoltenGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog..
Interieur
Het hoofdvolume wordt in elke bouwlaag doorkruist door een overlangse gang met verschuivende as achteraan die door een grote centrale hal leidt naar de eretrap met breed raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn.. Op deze gang geven onder meer grote voorvertrekken en kleine kantoren achteraan uit, afgewisseld met twee secundaire trappenhuizenGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht.. Op de benedenverdieping bevinden zich aldus de voormalige Trouwzaal links en Raadzaal rechts en, op de verdieping, de voormalige kantoren van de gemeentelijke bestuurders.
Circulatieruimten. De vloeren van de gangen en de hallen in de twee bouwlagen zijn bekleed met een mozaïek van wit carraramarmer met boorden in rood Belgisch marmer.
Eretrap met drie rechte trapdelen, treden in rood Belgisch marmer en smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… leuning met meandermotieven en bladversiering; fijn bewerkte trapaanzet.
Toegangshal onder een gefragmenteerd steekboogvormig tongewelf, opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met lunetten versierd met bloemen- en vruchtenkransen. Zijdeuren en tussenvlakken omgeven door guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Twee marmeren panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. herdenken de bouw van het gebouw.
TrappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. met verdiepte schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren., verlicht door ruiten beschilderd met een rand van laurierbladeren en versierd met een centraal glas-in-loodraam met het wapenschild van de gemeente; op de top van zijmuren, in een decor van pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., meandersOrnamentenstrook die bestaat uit rechthoekig gebogen, doorlopende lijnen. en laurierbladeren, twee reeksen van drie allegorische wandschilderijen van Prosper Colmant. Plafond met getandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en Griekse randen versierd met laurierbladeren.
Hal op de verdieping met een analoog plafond en versierd met vier symbolische wandschilderijen van Emile Vermeersch, tussen de deuren van de antichambres en van de loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. van de belforttoren, met eenzelfde type decor. Beglaasde deur van de loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. versierd met een koningskroon en een banderol met het opschrift “ANNO LAEKEN 1911”.
De hal opent naar een gang versierd met platte banden met onderaan een bloemenslinger. Zelfde behandeling van de muren van de aanpalende gang.
GekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. secundaire trappen, met centraal trapgatHet vrije, open gedeelte in een trappenhuis. en rechte trapdelen met bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap.; leuningen met fijne neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. balustersVaasvormige spijl van een borstwering..
Voormalige Trouwzaal en Raadzaal, bijna identiek, met visgraatparket in eik en palissander en voorzien van een tribune met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. op Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. die voor het publiek is voorbehouden. Deuren met geprofileerde vleugels en pseudolambrisering versierd met meandersOrnamentenstrook die bestaat uit rechthoekig gebogen, doorlopende lijnen. en laurierbladeren. Caissonplafonds met rankversiering. In de Trouwzaal, zes symbolistische doeken van Emile Fabry boven de deuren. In de Raadzaal, elf doeken van Prosper Colmant op de twee muurregisters; ze illustreren de gemeentelijke activiteiten en deugden, evenals de kunsten. Onder de tribune staat een oude raadsbank in de vorm van een cirkelsegment.
In de grote kantoren en antichambres op de verdieping zijn volgende elementen bewaard: de schoorstenen in wit of rood Belgisch marmer, het parket dat analoog is aan dat op de benedenverdieping, de deuren met geprofileerde vleugels, en het plafond versierd met acanthus- en laurierbladeren.
Voormalige lokettenzaal, in het midden van het complex, onder een glazen plafond en met twee metalen rondegangen met kraagstenen en smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer.; verstrengelde letters “L” in de centrale panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. van de volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer.. Aan het westelijke uiteinde, met een analoge leuning, draaiende trap met twee rechte trapdelen, de evenwijdige optreden in metaal. Het drieledige vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. van de trap is versierd met glas-in-loodramen met guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Het schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... van de twee rijen loketten is bewaard.
Geschiedenis
Eind 19e eeuw ontstond het plan voor de bouw van een nieuw prestigieus gemeentehuis dat aan de aanzienlijke bevolkingstoename tegemoet moest komen én het koninklijke statuut van de gemeente zou weerspiegelen. Het moest het gemeentehuis aan de Paleizenstraat over de Bruggen vervangen (zie nr.458-460), dat in 1860-1861 was gebouwd en te klein was geworden.
Het K.B. van 05.10.1900 voorzag in een nieuw gebouw in de aslijn van de Maria-Christinastraat, in het midden van een uitgestrekt, nog aan te leggen plein – het toekomstige Emile Bockstaelplein – op de grens tussen de oude en nieuwe wijken van Laken. Onder druk van Leopold II werd uiteindelijk gekozen voor de huidige locatie, aan de zuidkant van het plein. Onder leiding van ingenieur Gillet werd in mei 1904 een werkgroep opgericht die het architecturale programma van het gebouw moest uitwerken. Daarbij werden de gemeentehuizen van Schaarbeek en Sint-Gillis als referentie genomen. In maart 1905 keurde de gemeente een uitzonderlijke lening voor de oprichting van het gebouw goed. In januari 1906 publiceerden burgemeester en ingenieur Emile Bockstael en schepen van Openbare Werken en architect Richard Neybergh elk een ontwerp voor het gemeentehuis van hun hand. Op basis daarvan en van het vastgelegde programma, werd in datzelfde jaar een openbare wedstrijd uitgeschreven. Er waren 34 kandidaturen, waaruit zeven ontwerpen werden geselecteerd. De jury, die bestond uit de architecten Joseph Naert, Louis Delacenserie en Emile Janlet, stelde een tweede ronde voor en vroeg de kandidaten hun plannen te verbeteren. Op 22.06.1907 selecteerde de jury het ontwerp van de architecten Charley Gilson en Paul Bonduelle, vóór die van Léon J.J. Govaerts en Joseph Diongre. De bouwvergunning werd op 16.08.1907 afgeleverd en Bockstael legde de eerste steen op 06.10 van datzelfde jaar. De werken werden uitgevoerd door de Lakense aannemer Wouters-Jacobs en de inhuldiging vond plaats op 30.06.1912, hoewel het gebouw toen nog niet volledig was afgewerkt. De werken liepen inderdaad vertraging op als gevolg van de spanningen tussen de architecten en de gemeente; zo had die laatste Mathieu Desmaré aangesteld voor de uitvoering van de allegorieën van het hoofdvolume en de decoratieve beeldhouwwerken van de belforttoren, en Ernest Salu voor de sleutelsSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. van de arcadesEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. op de benedenverdieping, ten nadele van de architecten. Wegens budgettaire problemen werden de werken in 1923 stopgezet, zonder dat de door Bonduelle geplande decoratie volledig was uitgevoerd.
Na de aanhechting van Laken door de Stad Brussel in 1921 verloor het gebouw zijn functie als gemeentehuis. Het herbergt thans diverse administratieve stadsdiensten, zoals een bevolkingsantenne, de politie en schoollokalen. Het gebouw werd op 13.04.1995 beschermd als monument en onderging een ingrijpende renovatie en herbestemming van 2007 tot 2012 (architectenbureaus A.2R.C en Origin). Toen werd onder de lokettenzaal ook een nieuwe archiefzaal ingericht. Het gebouw huisvest thans het cultureel centrum van Brussel-Noord, het Maison de la Création, naast een politiecommissariaat, een bibliotheek en een bevolkingsdienst.
Beschrijving
Buitenzijde
Volledig symmetrisch ontworpen volgens een plattegrond rond twee binnenpleinen, gebouw in oranjekleurige baksteen en Euvillesteen; twee bouwlagen onder leidaken, de meeste als mansarde, met afgeplat zinken bovenschild.
Aan het plein, achter twee waterpartijen (1982) en beheerst door een hoge, uitspringende belforttoren, hoofdvolume van twee bouwlagen die elk worden bekroond door een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., met acht op vier traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). De twee uiterste traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) van de voorgevel vormen een voorbouw met een balkon onder een verspringing van het onderschild. Aan elke zijde van de toren, drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) gegroepeerd in een monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. ordonnantie van halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. met invloed van de Ionische stijl op de benedenverdieping, rond beglaasde arcadesEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn., en van nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met allegorische beelden en nisgewelven op de verdieping. Deze ordonnantie wordt hernomen op de middentraveeën van de zijgevels, waarin zich een secundaire ingang bevindt. Aan deze zijde en op de voorbouwen, benedenverdieping voorzien van een tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen., met rechthoekige muuropeningen die verticaal met elkaar verbonden zijn. Op de terugwijkende delen achteraan die vanaf de weg te zien zijn, traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) analoog aan de aanpalende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). RollaagLaag van op hun kant gemetselde (bak)stenen. doorbroken door stenen dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., loodrecht op de traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), behalve op de zijgevels, waar de centrale dakkapelUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. de monumenten overspant; de centrale dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. zijn groter. Hoeken van het volume en laterale indelingen versierd met bossagesIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). een-op-twee op de benedenverdieping; bakstenen muurdammenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag. met geriemde omlijsting. Opstanden versierd met beelden en met laag- en hoogreliëfs met plantenmotieven, vrouwengezichten en putti.
De eenvoudiger achtergevel wordt geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en wordt gekenmerkt door de diepe uitsprong van de eretrap, met drieledig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.; aan de zijkanten, drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) over drie bouwlagen, de lagere venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met moneelStenen vensterstijl..
Dak met metalen gebinte.
Bewaakt door stenen leeuwen die op het muurtje van het hellend toegangsvlak liggen, vierkante portaaltoren van vijf bouwlagen van ongelijke hoogte, verstevigd door panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. of hoekpilasters die het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. dragen. De portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. is overwegend in steen opgetrokken, met bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). een-op-twee, opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met drie rondboogarcades met keellijst en sleutelsSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met een gebeeldhouwd schild met plantenmotieven of een mascaronGehouwen versiering onder de vorm van een (fantastisch) mensen- of dierenmasker. met vrouwenfiguur. Portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). met dezelfde boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.; dubbele houten deur met geprofileerde panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. en vol impostvensterVenster boven een deur en ervan gescheiden door een stenen dorpel, een entablement of een muurvlak. met een blindZonder opening; blind venster, schijnopening. schild onder een koningskroon tussen rankversiering. Bakstenen koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. op een stenen viering. In de tweede bouwlaag, loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. met open rechthoekige muuropeningen, aan de voorzijde tussen Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder een entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. bekroond door een aediculaVersieringsmotief, ontleend aan de klassieke bouwkunst, vormt samenstel van pijlers en een klassieke bekroning. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. In de derde bouwlaag, verlicht door kleine zijvensters onder frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). onderaan, op de hoeken bekroond door een kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. versierd met trigliefenVersiering, ontleend aan de Dorische fries, bestaande uit een vooruitspringend, rechthoekig vlak met twee gleuven in het midden en een halve aan elke zijkant; soms kan het aantal gleuven sterk afwijken. en acanthusbladeren. Horloge in de volgende bouwlaag. Achter een balustradeHekwerk van spijlen of balusters. met hoeken versierd met een groep putti, laatste bouwlaag met vier muuropeningen onder een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. dat de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). doorbreekt van het leien koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. dat door een overdekte zinken belvedère wordt bekroond.
De inspringende zijvolumes van het complex zijn lager dan het hoofdvolume en ze monden uit in paviljoenen die enkel aan straatzijde uitspringen. Het volume aan de oostzijde is voorbehouden voor de politie, dat aan de westzijde voor de brandweer. Achteruitbouwstroken beschermd door smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… en gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. traliewerk, aan de westkant beplant met struiken, aan de oostkant doorbroken door een tramhokje uit begin 20e eeuw, dat daar rond 1934 opnieuw werd geplaatst.
Voorgevels van de lange volumes met zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), volledig in steen, de centrale breder, die aan de laan met een rondbogig portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule).. Secundair portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). op de laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan de Tielemansstraat. Drieledig vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met kruisraam op de middentravee aan die kant, de overige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee monelenStenen vensterstijl..
Voorgevels van de uitspringende paviljoenen met drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en een terugwijkende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Drie rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. inrijpoorten voor het paviljoen aan de westzijde, één inrijpoort aan de oostzijde. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. zonder verdelingen.
Boven alle traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. analoog aan die van het hoofdvolume, die van de lange volumes daarenboven geflankeerd door vuurpottenOrnament in de vorm van een vuurpot.; de dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. van het paviljoen aan de Tielemansstraat zijn bescheidener. Omlijstingen versierd met enkele guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , trossen en laurierkransen; mascaronGehouwen versiering onder de vorm van een (fantastisch) mensen- of dierenmasker. met vrouwenfiguur op het centrale portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). aan de laan.
Binnenpleinen gescheiden door een breed volume met dezelfde hoogte, vroeger bestemd voor ontvangstkantoren en voor de bevolkingsdienst, met een lokettenzaal onder een zadeldakvormig daklicht. Het geheel van de gevels aan de binnenpleinen sluit aan bij de gevels van het hoofdvolume; ze zijn overwegend in baksteen opgetrokken en worden gescandeerd door enkelvoudige of dubbele pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. met invloed van de Toscaanse stijl waarop het hoofgestel rust. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met een of twee monelenStenen vensterstijl., net als de meeste dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. met zinken platform. Aan de kant van de paviljoenen, rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. inrijpoorten en een toegangsdeur met neggenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. en stenen archivoltenGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog..
Interieur
Het hoofdvolume wordt in elke bouwlaag doorkruist door een overlangse gang met verschuivende as achteraan die door een grote centrale hal leidt naar de eretrap met breed raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn.. Op deze gang geven onder meer grote voorvertrekken en kleine kantoren achteraan uit, afgewisseld met twee secundaire trappenhuizenGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht.. Op de benedenverdieping bevinden zich aldus de voormalige Trouwzaal links en Raadzaal rechts en, op de verdieping, de voormalige kantoren van de gemeentelijke bestuurders.
Circulatieruimten. De vloeren van de gangen en de hallen in de twee bouwlagen zijn bekleed met een mozaïek van wit carraramarmer met boorden in rood Belgisch marmer.
Eretrap met drie rechte trapdelen, treden in rood Belgisch marmer en smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… leuning met meandermotieven en bladversiering; fijn bewerkte trapaanzet.
Toegangshal onder een gefragmenteerd steekboogvormig tongewelf, opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met lunetten versierd met bloemen- en vruchtenkransen. Zijdeuren en tussenvlakken omgeven door guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Twee marmeren panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. herdenken de bouw van het gebouw.
TrappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. met verdiepte schijnvoegenImitatievoeg in metsel - of pleisterwerk, aangebracht om regelmatige verdeling te bewerkstelligen of bijvoorbeeld natuurstenen parement (simili) te suggereren., verlicht door ruiten beschilderd met een rand van laurierbladeren en versierd met een centraal glas-in-loodraam met het wapenschild van de gemeente; op de top van zijmuren, in een decor van pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., meandersOrnamentenstrook die bestaat uit rechthoekig gebogen, doorlopende lijnen. en laurierbladeren, twee reeksen van drie allegorische wandschilderijen van Prosper Colmant. Plafond met getandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en Griekse randen versierd met laurierbladeren.
Hal op de verdieping met een analoog plafond en versierd met vier symbolische wandschilderijen van Emile Vermeersch, tussen de deuren van de antichambres en van de loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. van de belforttoren, met eenzelfde type decor. Beglaasde deur van de loggiaOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. versierd met een koningskroon en een banderol met het opschrift “ANNO LAEKEN 1911”.
De hal opent naar een gang versierd met platte banden met onderaan een bloemenslinger. Zelfde behandeling van de muren van de aanpalende gang.
GekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. secundaire trappen, met centraal trapgatHet vrije, open gedeelte in een trappenhuis. en rechte trapdelen met bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap.; leuningen met fijne neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. balustersVaasvormige spijl van een borstwering..
Voormalige Trouwzaal en Raadzaal, bijna identiek, met visgraatparket in eik en palissander en voorzien van een tribune met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. op Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. die voor het publiek is voorbehouden. Deuren met geprofileerde vleugels en pseudolambrisering versierd met meandersOrnamentenstrook die bestaat uit rechthoekig gebogen, doorlopende lijnen. en laurierbladeren. Caissonplafonds met rankversiering. In de Trouwzaal, zes symbolistische doeken van Emile Fabry boven de deuren. In de Raadzaal, elf doeken van Prosper Colmant op de twee muurregisters; ze illustreren de gemeentelijke activiteiten en deugden, evenals de kunsten. Onder de tribune staat een oude raadsbank in de vorm van een cirkelsegment.
In de grote kantoren en antichambres op de verdieping zijn volgende elementen bewaard: de schoorstenen in wit of rood Belgisch marmer, het parket dat analoog is aan dat op de benedenverdieping, de deuren met geprofileerde vleugels, en het plafond versierd met acanthus- en laurierbladeren.
Voormalige lokettenzaal, in het midden van het complex, onder een glazen plafond en met twee metalen rondegangen met kraagstenen en smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer.; verstrengelde letters “L” in de centrale panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. van de volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer.. Aan het westelijke uiteinde, met een analoge leuning, draaiende trap met twee rechte trapdelen, de evenwijdige optreden in metaal. Het drieledige vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. van de trap is versierd met glas-in-loodramen met guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. . Het schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... van de twee rijen loketten is bewaard.
Bronnen
Archieven
SAB/PP 3386 (1903), 3386bis-3393 (1911), 3394-3398 (1907), 3399 (ca 1910), 3400 (ca.1910), 3468 (ca. 1890).
SAB/OW 32741 (1906), 32742 (1906), 32743 (1906), 32766 (1907), 32796 (1910), 42661 (1934), 59070 (1913-1922), 97219 (1965-1966).
Publicaties en studies
Divers aspects de la commune de Laeken, Bibliothèque locale et principale de Bruxelles 2 (Laken), 2005, pp. 18-19.
JURION, F., Découvrez les hôtels de ville et les maisons communales à Bruxelles, La mémoire des pierres, Koning Boudewijnstichting, Brussel, 1988.
MORIAEN BOUWHISTORIEK, Een nieuw gemeentehuis voor Laken (1907-1921). Bouwhistorisch onderzoek in het kader van de restauratie, 2005.
TRIBOT, J.-P., Bruxelles (Laeken, Neder-Over-Heembeek, Haeren), Guide des communes de la Région bruxelloise, CFC-Editions, 2005, p. 34.
Tijdschriften
L’Emulation, 7, juli 1908, pl. IX-X.
L’Emulation, 11, november 1922, p. 164.
PECHEUR, B., “Het voormalige gemeentehuis van Laken. Restauratie en herbestemming”, Erfgoed Brussel, 18, april 2016, pp. 78-85.
“Themanummer Gemeentehuis van Laken”, LACA Tijdingen, 1, jaargang 11, september 1999.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
