Tuinwijk van de Lakense Haard

Geheel van 43 woningen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met invloed van de traditionalistischePeriode: vanaf 1920 Traditionalistische architectuur duidt een manier van bouwen aan die zich bewust laat inspireren door vormen, materialen en vakmanschap uit het verleden. Het gaat om een houding die inzet op continuïteit en niet op een breuk met het voorgaande. De traditionalistische architectuur probeert geen volledig nieuwe stijl uit te vinden, maar veeleer de bouwkundige tradities van een streek, een land of een tijdperk te respecteren, te behouden of te herinterpreteren. Die tendens komt onder meer tot uiting na de twee wereldoorlogen: traditionalisten willen de stad identiek heropbouwen om zo het beeld van de oude stad te behouden. Zij verzetten zich tegen de modernisten, die het verleden volledig willen uitwissen. Kenmerkend voor traditionalistische architectuur is het gebruik van lokale of traditionele materialen (steen, baksteen, leisteen, hout), soms gecombineerd met moderne technieken en klassieke vormen en proporties (symmetrie, hellende daken, regelmatige gevelopeningen). Traditionalistische architectuur behoort niet tot één welbepaalde periode: het is vooral een architecturale houding die op verschillende momenten opnieuw verschijnt, vaak als reactie op snelle veranderingen of op bewegingen die als te vernieuwend worden beschouwd. Het traditionalisme beleefde met name een heropleving tijdens de jaren 1980-2000, als reactie op architectuur die als anoniem werd ervaren (grote gehelen, commerciële zones) stijl, in 1922 ontworpen door architect Paul Robberechts in opdracht van de Lakense Haard.

Dit complex, samen met het complex dat in 1920 werd aangelegd aan de Romeinsesteenweg (zie nr. 341 tot 359) en aan de Paul Jansonstraat (zie nr. 2 tot 16), zijn de eerste en enige gehelen van dit type tuinwijk die de Lakense Haard heeft opgericht. In 1988 voorzag een – niet uitgevoerd – ontwerp van architecten Albert en Marc Vanden Bossche in de sloop/wederopbouw van nr.58 tot 80 Demanetstraat. De tuinwijk werd na 2004 gerenoveerd.

Hij ligt aan weerszijden van de Gustave Demanetstraat en bestaat uit twee groepen woningen, de westelijke gelegen rond een centrale tuin aan pare zijde van de Demanetstraat (nr.58 tot 80), de oostelijke op het noordelijke deel van het bouwblok tussen de Demanetstraat, de Wannekouterlaan en de De Wandstraat. Deze tweede groep bestaat uit gehelen van woningen die aan de verkeerswegen liggen, evenals uit een groep woningen langs een centrale tuin. De tuin van de westelijke groep is toegankelijk via een korfboogarcade die nr.60 en 78 Demanetstraat verbindt, die van de oostelijke groep is toegankelijk via een inrijpoort met korfboogopeningen onder het geheel gevormd door nr.82, 84 en 100, 102 De Wandstraat. De woningen hebben elk een eigen tuintje, de meeste afgesloten met een heg; sommige woningen die ten opzichte van de straat inspringen hebben ook een voortuintje. Gezien de hoogteverschillen van de terreinen, zijn verscheidene tuinen en toegangen verhoogd en toegankelijk via trappen.

De meeste woningen hebben twee bouwlagen en zijn per twee, drie, vier of vijf gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. onder eenzelfde zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. – loodrecht op of evenwijdig aan de hoofdgevels – of onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., sommige voorzien van kapvensters of dakvenstersUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is.. Uitkragende daken met ingesnoerde dakgoot, op houten kraagstenen. De meeste gevels zijn in baksteen, versierd met witstenen elementen. Die op de gevels van nr.58 tot 80 Demanetstraat zijn in twee tinten beschilderd. Op nr.72 tot 80, 82, 84 en 100, 102 De Wandstraat, benedenverdieping in oranjekleurige baksteen en bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. verdiepingen (thans geel geschilderd). Verscheidene gehelen hebben een of twee voorbouwen onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., de meeste met schouderstukken, die van de westelijke groep met steunberen. Puntgevels van het centrale geheel van de oostelijke groep met makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar).. Rondboogdeuren, sommige onder ovale oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster.. Vensters met bakstenen hanenkamVlakke samengestelde latei, waarvan de stenen als boogstenen functioneren; in ruime zin slaat de term ook op een boog met een getrapte (pseudo-) boogrug.. Aan de De Wandstraat en de Wannekouterlaan, sommige muuropeningen onder lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. in uitgewassen kiezelbeton. Sommige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., waarvan die welke de topgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. verlichten, in omgekeerde L. Oculi met spuwerUitmonding van een goot of waterbekken waarlangs overtollig water wordt afgevoerd.. Decors van opstaande of uitspringende bakstenen. Stenen elementen met spiraalmotief. Elk geheel is voorzien van een witstenen paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. waarin de in het rood geschilderde naam van een bloem is gegraveerd. Schrijnwerk vervangen; raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. oorspronkelijk met bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. met loodstrips. Sommige deuren onder impostvensterVenster boven een deur en ervan gescheiden door een stenen dorpel, een entablement of een muurvlak. met hergebruikt smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… traliewerk. Luiken volgens oorspronkelijk plan, maar misschien nooit uitgevoerd.

Binnen, bijna overal identieke indelingen. Inkomhal met trap. Gemeenschappelijke ruimte die leidt naar een kleine kamer en de keuken, met doucheruimte. Toilet op de koer, bereikbaar via de keuken. Twee tot drie kamers op de verdieping.

Demanetstraat 58 tot 80, tuintjes rond de centrale tuin heraangelegd in 2012, die van de woningen aan de noord- en westkant afgeboord door een betonnen muurtje. Op nr. 72 tot 84 De Wandstraat, voortuintjes in 1958 omgevormd tot terrassen met muurtjes in breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. en een trap met metalen leuning (architect Egide Dekeuleneer). Kant Wannekouterlaan, woningen achter een klein driehoekig parkje dat na 1953 werd aangelegd en in 2011 werd uitgerust met een petanqueterrein omringd door reusachtige petanqueballen, een kunstwerk ontworpen door kunstenares Cécile Pitois, De kleine zusters van het Atomium. De kunstenares ontwierp nog twee andere werken in de tuinwijk, verwijzend naar Expo 58: Toevlucht der dromen in de toegangsportiek naar de binnenkant van het bouwblok aan de De Wandstraat, en Requiem voor een ster links van de arcadeEén of meerdere bogen, steunend op zuilen of pijlers; kan ook blind zijn. die naar de binnenkant van het bouwblok aan de Demanetstraat leidt.

Nr. 58 tot 80 Demanetstraat
Op nr. 58, 60 (Les Renoncules) en 78, 80 (Les Giroflées), twee gehelen van twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. huizen onder loodrecht zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Puntgevel aan de straatkant met één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) per woning. Op de zijgevels, toegang en dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is..

Op nr. 62, 64 (Les Pensées) en 74, 76 (Les Tulipes), twee tegenover elkaar liggende gehelen van twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. huizen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Aan de zijkanten, voorbouw onder topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt., met de deur.

Op nr. 66 tot 72 (naam verwijderd), geheel van vier woningen onder parallel zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., de centrale woningen met een gemeenschappelijke voorbouw onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is.. Achteraan, bijgebouwen uit 1958 (architect Egide Dekeuleneer).

Nr. 27 tot 43 Demanetstraat
Op nr. 27 tot 35 (Les Chèvrefeuilles), geheel van vijf huizen onder parallel zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Eerste huis met ingang op de laterale puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., de twee volgende met kapvenster, de twee laatste met een gemeenschappelijke voorbouw met puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. over drie bouwlagen.

Op nr. 37 tot 43 (Les Pivoines), geheel van vier huizen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. aan de linkerkant, een op twee inspringend ten opzichte van de rooilijn, de uitspringende huizen met puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is.. Tweede huis met kapvenster, laatste huis met trapezoïdale uitbouw op de zijgevel.

Nr. 178 tot 188 Wannekouterlaan
Op nr. 178 tot 186 (Les Oeillets en Les Capucines), geheel van vijf huizen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Dakvensters onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. op de zijgevels. Centraal huis met kapvenster. Laterale huizen aan de laan met gemeenschappelijke topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. over drie bouwlagen, de eerste achter een ondiepe voorbouw onder plat dak die een toegangsportiek met hoekpijlers vormt.

Op nr. 188 (Les Pâquerettes), op de hoek met de Demanetstraat, vrijstaande villa met zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Benedenverdieping thans beschilderd. Op de hoek, puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. achter een voorbouw van twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., met in het linkervlak de deur. Aan de Wannekouterlaan, trapezoïdale uitbouw. Aan de Demanetstraat, kleine voorbouw onder een verlenging van het dak.

Nr. 72 tot 80, 82, 84 en 100, 102 De Wandstraat
Op nr. 72, aan de rooilijn, halfvrijstaand huis van drie bouwlagen, onder kruisvormig zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Symmetrische puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. aan de straatkant. Op de lagere benedenverdieping, drie kleine venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. gevolgd door een deur, onder doorlopende  lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Verdiepingen geflankeerd door brede en kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. gegroefde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder een veelhoekig kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. dat volgens oorspronkelijk plan versierd moest worden. Voorstevenvormige erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. bekroond door een terras met opengewerkteOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. bakstenen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust., voor een glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. onder rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft.. Achthoekige oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster. in de geveltop. Op de zijgevel, getraptGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. gevolgd door een deur.

Op nr. 74 tot 80 (Les Roses), geheel van vier huizen onder parallel zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Centrale huizen met aan de straatkant een gemeenschappelijke voorbouw onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., achter een ondiepe voorbouw onder plat dak geflankeerd door de deuren.

Op nr. 82, 84 en 100, 102 (Les Mimosas), geheel van vier huizen onder parallel schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Huizen aan de zijkant met voorbouw onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., achter een trapezoïdale voorbouw van één bouwlaag. Buitenhoeken afgeschuindSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. op de benedenverdieping, onder bakstenen uitkraging. In het midden, traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., met inrijpoort die naar binnen het bouwblok leidt.

Nr. 86 tot 98 De Wandstraat
Op nr. 86, 88 (Les Glycines) en 96, 98 (Les Myosotis), twee tegenover elkaar liggende gehelen van twee huizen onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Puntgevel met centraal een ondiepe voorbouw van één bouwlaag onder plat dak. Zij-ingangen. Dakvensters onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. op de zijgevels.

Op nr. 90 tot 94 (Les Jacinthes), geheel van drie huizen onder parallel zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. In het midden, gemeenschappelijke voorbouw onder puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is., met de drie toegangen, die van de huizen aan de zijkant op de zijvlakken. Achtergevel inspringend ten opzichte van de Demanetstraat.