Voormalige Ferme des Boues

Geheel in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl gebouwd in 1901-1902, bestemd voor afvalverwerking, naar plannen van architect Henri Van Dievoet, met behoud van de gebouwen van de eerste Ferme des Boues, die in 1863-1864 was gebouwd door architect Ed. André. Talrijke wijzigingen vonden plaats tijdens het interbellum en rond 1950 met het oog op het nieuwe voertuigenpark. Het complex huisvest thans de Dienst van het Wagenpark en de Openbare Netheid van de Brusselse Agglomeratie.

Geschiedenis

Vóór 1863 lagen in het noordwesten van de stad twee afvaldepots bestemd voor het wegvoeren van stedelijke afval extra muros. Het eerste, dat al in 1400 werd vermeld onder de naam Bruyt, bevond zich in de omgeving van de huidige Bruidsstraat, het tweede, in 1620 ingehuldigd onder de naam Nieuwe-Bruyt of Mestback, lag dichter bij het kanaal om de afvoering per schip te vergemakkelijken. Dit depot, dat wellicht al vóór 1639 werd verpacht aan particulieren middels tolHangende elementen aan de klossen van een kroonlijst. op gebouwen, paarden en materieel, kreeg de naam Ferme des Boues of Modderhoeve.

In 1853 werd, onder meer uit hygiënische overwegingen, beslist om in de noordelijke voorstad een nieuwe Ferme des Boues te vestigen, met een eigen dok dat in verbinding stond met het kanaal. Het afval zou per schip worden getransporteerd naar een depot in Evere. Er werden verscheidene projecten ingediend, waaronder dat van gemeentearchitect Victor Jamaer in 1853 voor een terrein ten zuiden van het toekomstige dok, maar dat bleef zonder gevolg. Het plan van architect Ed. André, dat in 1863 werd aangenomen, betrof een smal driehoekig terrein, ditmaal aan de noordzijde van het dok, tussen de Kleine Zenne, het Kanaal van Willebroek en enkele privé-eigendommen. De werken waren in 1864 klaar. Vermelden we dat Victor Jamaer in 1874 een plan tekende voor de uitbreiding van een van de nieuwe gebouwen.

Met het oog op de aanleg van het Verbindingsdok (voltooid in 1905) in het kader van de bouw van de Brusselse zeehaven – een onderneming die het perceel van de Ferme aanzienlijk zou verkleinen – bestelde de Stad bij architect Henri Van Dievoet de plannen voor een nieuw geheel, de huidige Ferme des Boues. Het gebouw lag rond een vierkante, zuid-noord georiënteerde binnenplaats en hergebruikte aan de westkant enkele bouwwerken uit 1864, waaronder een stal. Het complex breidde al snel in noordelijke richting uit, vóór 1910, na de aankoop van magazijnen van de firma Ackermans.
Een verbrandingsfabriek die nog vóór 1893 was gepland, werd in 1903 in gebruik genomen ten noorden van de Ferme, aan de Willebroekkaai; ze had een 50 meter hoge schoorsteen. In 1918 werd ze buiten gebruik gesteld en ze verdween vóór 1944.
In 1933 werd een paviljoen van de werkplaats aan de oostkant verbouwd tot brandweerpost. Vanaf 1935 werden de stallen van de Ferme des Boues gedeeltelijk getransformeerd tot een garage voor vrachtwagens, aan de noordkant aangevuld met een nieuwe garage. Deze aanpassing aan gemotoriseerde voertuigen werd voortgezet in 1948 en in 1951-1952: nieuwe half-ondergrondse garage links van de hoofdingang, transformatie van het rechtervolume, bouw van een enorme loods aan de westkant, op de plaats van de resten van het complex uit 1864, en tot slot de overkapping van de toegang tot de garages aan de noordkant. Vóór 1953 werd tussen het directeurshuis en de aanpalende oude stal een uitbreiding met kantoren gebouwd. Deze uitbreiding werd op haar beurt vergroot rond 1970, ten koste van de stal. Het geheel is gerenoveerd, met vervanging van een groot deel van het schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... . De Ferme des Boues werd op 15.01.1998 als monument beschermd.

Beschrijving

De Ferme des Boues van 1863-1864

De volledig omheinde Ferme des Boues lag op een perceel in de vorm van een rechthoekige driehoek waarvan de hypotenusa langs het Ruimingsdok liep. De gebouwen waren gemaakt van baksteen en arduin, bekroond door breed uitstekende leien daken op korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken.; ze waren opgetrokken in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met neoclassicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. inslag en vertoonden een perfect symmetrische compositieTypische gevelopstand bestaande uit drie gelijke traveeën; in Brussel komt dit geveltype vaak voor met drie bouwlagen volgens verkleinende ordonnantie; de centrale travee wordt in vele gevallen rijker uitgewerkt en benadrukt door haar licht te laten uitspringen en/of door één of meerdere balkons; het grondplan bestaat over het algemeen uit een aaneenschakeling van kamers.. Zo lagen aan de kaai, van west naar oost, afgewisseld met twee binnenplaatsen, twee tuinen en een centrale ingang: een paviljoen voor de zadelkamer, een stal voor 40 paarden, het directiepaviljoen, waarvan de verdieping niet op het plan voorkwam, een gelijkwaardig gebouw voor de conciërge en de kantine, een tweede stal voor evenveel paarden, en tot slot het paviljoen voor de zieke paarden. Aan de overzijde van de driehoek stond, tegenover de ingang van de Ferme des Boues, een gebouw met drie volumes met daarin de werkplaatsen, de middelste lichtjes uitspringend. Tegen de westelijke muur van de omheining was een loods met stortbak aangebouwd.
Tijdens de herwerking van het geheel in 1901-1902 bleven drie gebouwen gespaard: de stal aan de oostkant, de conciërgewoning met haar kantine, en de noordelijke werkplaatsen, zij het zonder hun linkervolume. De conciërgewoning en de werkplaatsen werden kort voor 1953 gesloopt voor de bouw van een grote loods langs de Akenkaai.

De bewaarde oostelijke stal (F) kreeg een bijna identieke tegenhanger (G), maar met een hogere zolderRuimte onder het dak., aan de noordkant van de nieuwe binnenplaats. Allebei waren ze voorzien van hoge steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster., lichtjes inspringend op een doorlopende  stenen band. De deuren aan de zijkant en op de gevel van de binnenplaats hadden stenen stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. onder steekboogBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster.. De zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken. kraagden uit op houten korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken. die op een tweede band rustten. Ze werden onderbroken door houten dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., vijf aan de lange zijden, één met schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde..
Binnen rustten de kleine bakstenen tongewelven op metalen balken op gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met voet en kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen..

De Ferme des Boues van 1901-1902 en de verbouwingen

Het symmetrieprincipe bleef gehandhaafd voor dit complex in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl in baksteen versierd met banden hardsteen, terwijl voor de leien daken het systeem van korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken. van het vorige gebouw werd overgenomen. Een grote rechthoekige binnenplaats wordt omringd door de twee bovenvermelde evenwijdige stallen (F, G), een “achterbouw” in het westen (H) rond een voorbouw en bestemd voor andere stallen en voor de werkplaatsen. Aan de kant van het kanaal kwamen er een centraal toegangspaviljoen (A) met twee torens, een wachtzaalloge en diverse kantoren. Links, op de hoek met de Ruimingskaai, werd dit aangevuld met het directeurshuis (E), een groot L-vormig gebouw met een hoge vierkante toren, en rechts met een lage vleugel onderbroken door een paviljoen met verdieping in de aslijn van de noordelijke stallen. In deze vleugel bevonden zich de overdekte binnenplaats (B), de schilderwerkplaats in het paviljoen (C), en de verzorgingslokalen, het sanitair en de kantoren (D). Achter de noordstallen bevond zich een grote loods met metalen structuur die van voor 1910 dateert (J), in het westen vergezeld van bergplaatsen voor diverse producten die verband hielden met de opdrachten van de Ferme des boues (gesloopt).

Toegangspaviljoen (A)

Gebouw van één bouwlaag onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., met de toegang, die aan straatzijde wordt geflankeerd door twee lichtjes uitspringende vierkante torens onder tentdakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak.. Aan de binnenplaats, twee voorbouwen als echo van de torens maar uitmondend in een puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is.. Op de twee portalen1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule)., gesculpteerde stenen stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. met halfzuilZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. en I-balkIJzeren latei met I-profiel. onder ontlastingsboogBoog boven een venster- of deuropening die druk van het muurwerk op de stijlen afwentelt en zo het linteel ontlast.. De toegang aan de kaai wordt afgesloten door een laag hek met invloed van de geometrische art nouveauPeriode: 1890 – 1914 De art nouveau is een kunststroming die zich in Europa voornamelijk tussen 1890 en 1910 ontwikkelt en een duidelijke breuk met de historische stijlen en de academische kunst van de 19e eeuw nastreeft. In België ontstaat de art nouveau in Brussel in 1893 met de bouw van het Huis Tassel door Victor Horta (1861-1947) en de privéwoning van Paul Hankar (1859-1901). Door af te stappen van de traditionele typologie met drie opeenvolgende vertrekken, holt Horta het centrum van de woning uit om er daglicht naar binnen te brengen. Vanuit die lichtkern ontvouwt zich vervolgens de binnenruimte. Hij ontwikkelt een esthetiek die vrijelijk is geïnspireerd op de plantenwereld, terwijl Hankar daar een geometrische vormentaal tegenover plaatst, waarbij hij sterker inzet op de kleureffecten die voortkomen uit het gebruik en de afwerking van verschillende materialen. Uit die twee benaderingen komen twee stromingen voort: de ene is geïnspireerd door de flora, met vloeiende en organische lijnen, de andere vertrekt van geometrische elementen en heeft een strakker en repetitiever vormenvocabularium. De art nouveau wordt toegepast op heel uiteenlopende bouwwerken: burgerwoningen en herenhuizen, schoolgebouwen, sociale woningen en handelszaken. Aanvankelijk wordt de art nouveau ontworpen voor een progressieve en welgestelde burgerij, maar de stijl wordt al snel gedemocratiseerd en groeit uit tot de modieuze vormentaal van een nieuwe generatie architecten. Zij leggen minder nadruk op de complexiteit van de binnenruimtes en meer op de uitwerking van de gevels. De versoepeling van de binnenstructuur van de woning leidt tot een vrijere gevelcompositie, met vensters in uiteenlopende vormen, verfraaid met bow-windows of erkers, loggia’s en balkons. Gevels veranderen bovendien door het gebruik van nieuwe materialen, zoals geglazuurde gekleurde baksteen, mozaïeken, decoratieve keramiek, zuiltjes en metalen lintelen. Daardoor beperkt de art nouveau zich vaak tot een toepassing binnen het eclecticisme, waarbij vooral de zorgvuldig uitgewerkte decoratieve details de geest van de stroming uitdrukken, zoals sgraffito, glas-in-loodramen, smeedijzerwerk en het artistiek ontwerp van het schrijnwerk of van allerlei boogvormige vensters., wordt bekroond door een oude verlichtingspaal in smeedijzerTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… met krulmotief. In de doorgang, twee tegenover elkaar liggende ingangen gevolgd door een trappenpartij. Vergelijkbare voor- en achtergevels: venster met dubbel kruisraam op de torens en de voorbouw, ernaast een breed vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.; rondboogvenster op de eerste verdieping van de torens en op de puntgevelsGevel waarvan de top driehoekig is.; en tot slot, drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. van rondboogvensters boven aan de torens.

Volume rechts van het toegangspaviljoen (B)

Volume zonder verdieping waarin zich oorspronkelijk een overdekte binnenplaats en het lokaal van de zadelmakers bevonden; aan de kant van de binnenplaats is sinds 1945 een afwisseling van zeven deuren en venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. vervangen door vijf garagepoorten onder balk. Aan de kaai, oorspronkelijke deur van de overdekte binnenplaats dichtgemaakt, oorspronkelijk vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met drieledig kruisraam van het lokaal van de zadelmakers vervangen door een hoger vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. maar met dezelfde indeling, links vergezeld van twee nieuwe analoge muuropeningen. Op het dak, daklicht met houten structuur van de overdekte binnenplaats, bewaard.

Voormalig paviljoen van de schilders, later brandweerpost (C)

Gebouw van één verdieping, lichtjes inspringend, met een gevel aan de binnenplaats van twee originele traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met inrijpoorten onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. en daarboven venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.; rechterdeur gedicht rond 1951-1952. Tijdens de herbestemming tot brandweerpost 1933, ingrijpende wijzigingen binnenin en aan de gevel aan de kaai, met behoud van de stijl van het geheel. De twee oorspronkelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping zijn vervangen door, onder meer, een inrijpoort onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. rechts en een toegangsdeur naast een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met moneelStenen vensterstijl. links. De verdieping wordt thans door twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. verlicht.

Voormalige verzorgingslokalen, sanitair en kantoren (D)

Rechts van het vorige paviljoen, laag volume dat onveranderd is gebleven aan de kaai: vijf hoge steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. voor de voormalige infirmerie, gevolgd door drie getraliede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en een laatste vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met drie monelenStenen vensterstijl..

Directeurswoning (E)

Rijkelijke L-vormige villa met twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.; op de hoek, indrukwekkende vierkante toren van drie bouwlagen bekroond door een hoge spits , lichtjes uitspringend en met gedeeltelijk schuine hoeken. Houten dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder uitspringend zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. en topsieraad.
Aan de straatkanten, zware afgeschuindeSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. en dan schuine onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. in breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. van veelkleurige zandsteen, met toegangsdeur aan de Ruimingskaai en zes hoge keldervensters. Achter een trappenpartij en beschermd door een luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak. op korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken., deur onder impostvensterVenster boven een deur en ervan gescheiden door een stenen dorpel, een entablement of een muurvlak., met kogelomlijsting en een eikenhouten beglaasde en getraliede vleugel. Rondboogvensters met traliewerk dat aansluit bij dat van het toegangspaviljoen.
De vrije gevels van de toren hebben een identieke compositie: een traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met, opeenvolgend, een groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met witstenen rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. met festoenenGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden.  tussen zwikkenHoekstuk tussen een boog en de omlijsting waarin de boog gevat is. versierd met sgraffitiSgraffito (Italiaans, van sgraffiare: krabben), decoratieve muurtechniek waarbij men een donkere pleisterlaag (doorgaans zwart, roetbruin of grijs) met een lichtgekleurde pleisterlaag bedekt; door de bovenste, nog niet verharde, laag weg te nemen volgens een vooraf bepaald grafisch ontwerp ontstaat een verdiepte tekening; de lichtgekleurde pleisterlaag kan bovendien gekleurd worden ‘al fresco’ (op de verse pleister) of ‘al secco’ (op de droge pleister). met plantenmotieven; een rechthoekige eikenhouten glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. achter een zwaar balkon, uitkragend en in steen, met zuilvormige balustersVaasvormige spijl van een borstwering.; en tot slot een tweede glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat. die uitgeeft op een houten balkon op korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken., waarvan de bewerkte structuur doet denken aan een erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. zonder raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., het dak vervangen door de grote overstek van de spits . Aan weerszijden van de toren, twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan de kant van de ingang, drie aan de andere kant, de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) breder; de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de benedenverdieping, onder I-balkIJzeren latei met I-profiel., verlichten een verandaGrotendeels met glas dichtgezette houten of metalen uitbouw van een huis; leefruimte met voornamelijk palmen en exotische planten..
Aan de binnenplaats, brede westgevel met vier ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met muuropeningen die onder meer het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. en een tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. links verlichten.
De villa beschikte oorspronkelijk over een terras en een binnenplaats aan de westkant, alsook over een L-vormige tuin aan de noordkant waarop de verandaGrotendeels met glas dichtgezette houten of metalen uitbouw van een huis; leefruimte met voornamelijk palmen en exotische planten. uitgaf. Op de plaats van de eerste staat thans, tegen de voormalige stal, een volume met kantoren van twee bouwlagen waarvan de straatgevel aansluit bij die van de aanpalende gebouwen. Op de plaats van de tuin en van een bijgebouw van het toegangspaviljoen, analoog gebouw uit 1948 met drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) per gevel, onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak., met drie half-ondergrondse garages en erboven kantoren.

Voormalige zuidstal (1864) en noordstal (1901-1902) (F, G)

Deze stallen werden vanaf 1935 ingrijpend gewijzigd en zijn aan de binnenplaats voorzien van een reeks garagepoorten met stenen stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. en I-balkenIJzeren latei met I-profiel.. Ankers in art-nouveaustijl en motieven in zwarte baksteen voor de noordstal uit 1901-1902. Straatgevel van de zuidstal uit 1864 thans voorzien van hoge rechthoekige getraliede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. die de lekdrempels van de oorspronkelijke muuropeningen doorbreken.

Westelijk gebouw of “achterbouw” (H)

Dit gebouw bevatte vroeger stallen aan de uiteinden en een smidse in het midden, tussen de werkplaats van de mecaniciens en die van de wagenmakers. Laag symmetrisch volume met hoge zolderverdieping; twee lichte uitsprongen op de uiterste traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en een centrale voorbouw van twee bouwlagen, met puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is.. Ankers in art-nouveaustijl.
Oorspronkelijk, stallen analoog aan de andere, inrijpoorten en brede beglaasde venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. voor de werkplaatsen aan de zijkant, drie grote vrije muuropeningen met gemeenschappelijke pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) voor de smidse, gelegen achter een beglaasde luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak. tussen twee muren. Op de verdieping van de smidse, ordonnantie van vijf rondboogvensters, het middelste hoger en bekroond door een oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster., oorspronkelijk allemaal met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd., waaiervormig in de bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden..
Vanaf 1935, ingrijpende wijziging van het gebouw: verwijdering van de stallen en herindeling van de ruimten, aangevuld met nieuwe muuropeningen onder doorlopende  I-balkenIJzeren latei met I-profiel. en verbindingen die analoog waren aan die van de aanleunende oude stallen. Vóór 1970, uitbreiding onder platform van de ruimte van de smidse naar de binnenplaats.

Westloods (I)