![Beurs voor Publieke Fondsen, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10004002/10004002_0080_M01.jpg)
![Beurs voor Publieke Fondsen, interieur, [s.d.]](https://monument.heritage.brussels/medias/buildings/10004002/10004002_0080_M03.jpg)
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
Beurs
Ontwerper(s)
Léon-Pierre SUYS – architect – 1865-1867
Jules BRUNFAUT – architect – 1893
François MALFAIT – architect – 1927
Juridisch statuut
Beschermd sinds 19 november 1986
Stijlen
Neorenaissance
Eclectisme
Inventaris(sen)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Bouwen door de eeuwen heen in Brussel. Stad Brussel (1989-1993)
Onderzoek en redactie
2016
id
Urban : 31241
Beschrijving
Beurs voor Publieke Fondsen. MonumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten.
commercieel nutsgebouw door architect Léon Pierre Suys, in zijn in 1865
ingediend project voor de Zenne-overwelving en herstructurering van de benedenstad,
ingeplant halverwege de nieuwe centrale lanen, ter plaatse van de vroegere
Botermarkt, hier in 1800 overgebracht op het terrein van de ca. 1796 gesloopte
kerk van het voormalige recollettenklooster (13e eeuw).
Decreet tot oprichting van een handelsbeurs te Brussel in 1801; achtereenvolgende vestiging in het voormalige augustijnenklooster (Wolvengracht), in het Munthotel (Munt), aan de Bisschopsstraat. Omwille van de centrale hoofdstedelijke ligging, de snelle toename van handels- en industriële transacties en de ontoereikendheid van bestaande lokalen, werden vanaf 1858 herhaaldelijk verzoekschriften ingediend voor de bouw van een waardig beursgebouw. Geplande nieuwbouw vanaf 1861 ter studie in de Gemeenteraad : voorafgaandelijke projecten onder meer door architecten T. Lamal aan het Zaterdagplein (1861, 1862), Léon Pierre Suys aan de Recollettenmarkt (1861) en Alexis Partoes ter hoogte van de Wolvengracht (1862).
Ontwerp van Léon Pierre Suys (1865) gematerialiseerd tijdens het Anspachbestuur : Beursgebouw aangevat in 1868, ingehuldigd in 1873.
Imposant eclectischPeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). gebouw, voornamelijk geïnspireerd op de Franse, neorenaissance- en Second-EmpirestijlPeriode: ca. 1860-1880 De Second Empirestijl is een architectuurstroming die in Frankrijk ontstaat tijdens het bewind van Napoleon III, voordat zij zich verspreidt doorheen Europa en Noord?Amerika. Het gaat om een eclectische stijl die wordt gekenmerkt door een mengeling van historische invloeden – met name de renaissance en de barok – en moderne bouwtechnieken die voortkomen uit de industrialisering. De stijl wordt beïnvloed door keizer Napoleon III, die teruggrijpt naar de pracht en praal van het Eerste Keizerrijk. Toch verschilt de Second Empirestijl van de Empirestijl door de invloed van keizerin Eugénie en haar voorliefde voor stijlen uit het verleden. Zo getuigt de Second Empirestijl van een hang naar luxe en pracht, met een voorkeur voor weelderigheid, polychromie en overvloedige reliëfversieringen, vaak zeer verfijnd uitgewerkt. De stijl komt tot uiting in de haussmanniaanse stadsuitbreiding van Parijs en is eveneens terug te vinden langs de centrale boulevards van Brussel, waarvan de verstedelijking door Haussmann werd geïnspireerd: vaak gaat het om opbrengsthuizen met talrijke balkons. : oostelijke-blikvanger aan de Anspachlaan, nog geaccentueerd door de quasi geïsoleerde inplanting met achteruitwijkend tempelfront uitziend op het Beursplein en flankerende brede rechtlijnige straten ten noorden en zuiden, de Beursstraat en de Henri Mausstraat.
Rechthoekig plattegrond, natuurstenen straatgevels en ingeschreven centrale bouw, onder complexe bedaking met drie parallelle zadel- en mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. (nok loodrecht op de straat) onderbroken voor verhoogd koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. met lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. en bol gebogen dwarsdaken.
Boven de belijnde, sokkelvormende onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met rechthoekige openingen (dienstlokalen), dynamische gevelarchitectuur met over twee bouwlagen ritmisch opgestelde kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder breed omlopend hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden., friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). met festoenendecor, tandlijst en zware kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop., bijkomende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met trigliefenVersiering, ontleend aan de Dorische fries, bestaande uit een vooruitspringend, rechthoekig vlak met twee gleuven in het midden en een halve aan elke zijkant; soms kan het aantal gleuven sterk afwijken. en met door medaillonsRonde of ovale cartouche. verfraaide metopenAl of niet versierd vlak tussen de trigliefen van een fries., boven de centrale gevelpartijen opgevat als pseudoboogfrontons. Verder Palladiaans getinte opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. en onderdelen als tempelfronten, risalietpartijen, aediculavensters en drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere., naast een bijzonder expressief en gevarieerd sculpturaal decor cf. onder meer talrijke neorenaissance-, neobarok-, neo-Lodewijk XIV- en neo-
Lodewijk XVI-motieven in het lijstwerk ; allegorische beelden met betrekking tot economische activiteiten.
MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. bordestrap, tussen belijnde zijmuren met door Jacques Jacquet gebeeldhouwde leeuw met genie, leidend naar de ingangsportiek met Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met getandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. en gekloste lijst en in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. een allegorische voorstelling van België tussen Scheepvaart en Industrie door laatst genoemde beeldhouwer; bekronende leeuwen gebeeldhouwd door E. Elias. Portiekruimte onder versierd tongewelf met casementen. Achteruitwijkende gevelpartij met centrale rechthoekige omlijste ingangspoort onder gestrekte druiplijst en rondbogige supraport waarin decoratief omlijst uurwerk tussen gevleugelde genieën, personificaties van Goed en Kwaad, uitgevoerd door J. de Haen. Dito zijdeuren onder medaillonsRonde of ovale cartouche. met raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. of met Belgisch embleem. traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan weerszijden van portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. : op de verhoogde begane grond, aediculavensters met op boogruggenBuitenwelfvlak; buitenste kromming van een boog; wanneer deze boog getrapt is, spreekt men van een hanenkam. beeldengroepen PostVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. en Telegrafie (noord) en Overvloed en Arbeid (zuid) door G. de Groot; aansluitende rechthoekige bovenvensters met cantonnerende volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer. onder bewerkt entablement. Centrale attiekboog met wapen van Brussel en symbolische uitbeelding van België tussen Handel en Industrie ter land en ter zee aan weerszijden, door Jacques Jacquet; putti als hoekbekroning, uitgevoerd door Ph. Leemans (noord) en H. Sterckx (zuid).
Symmetrische zijgevelopbouw met drie risalietpartijen aan de Beursstraat en de Henri Mausstraat. Centraal risaliet met oorspronkelijk opeenvolgend rechthoekige deur onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., gebeeldhouwd friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., rondbooglichten tussen kariatidenOndersteuning in de vorm van een vrouwenfiguur, hetzij met onderlichaam, hetzij met taps toelopende pijler of pilaster (herme). en kleiner rondbooglicht in top; in 1893 door architect Jules Brunfaut verbouwd met erkervormig Venetiaans drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en ruim rondbogig vijflicht met kleine roedenverdeling ; wapen van Brussel in de rondbogige attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Zijrisalieten met aediculavensters bekroond door liggende beeldengroepen door Louis Samain (Beursstraat) en door P.F. Swiggers en Albert Ernest (?) Carrier-Belleuse (Henri Mausstraat) en met aan attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. allegorische topbeelden Europa door C. Van Oemberg en Amerika door Louis Samain (Beursstraat) en Azië en Afrika door A. Van Rasbourgh (Henri Mausstraat); in de rondboognissen Landbouw en Nijverheid (Beursstraat) en Kunst en Wetenschap (Henri Mausstraat) door Guillaume De Groot. Gevels verder met fraai omlijste rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder druiplijst, gescheiden door omlopend decoratief friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). met uitbeelding van putti bedrijvig in de Belgische Kunst, Handel, Nijverheid en Landbouw, uitgevoerd door Albert Ernest (?) Carrier-Belleuse; medaillonsRonde of ovale cartouche. met monogrammen van België en koning Leopold II.
Achtergevel aan de Zuidstraat met zelfde venstertraveeën. Portiekgedeelte onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met jaartal 1873 in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.; op het boogfronton, boven middendeur, allegoriën Handel en Zeevaart door Louis Samain. Rondbogige attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met wapen van Brussel ; hoekbeelden met putti door E. Melot en J. Vanden Kerckhove.
![Beurs voor Publieke Fondsen, interieur (foto [s.d.]).](/medias/500/buildings/10004002/10004002_0080_M03.jpg)
Interieur.
Ordonnantie en versiering naar patroon van het exterieur. Centrale ‘beurshal’ in vorm van Grieks kruis ingekapseld door middel van deels beglaasde tussenwanden. Markante ruimtewerking : centrale ronde koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met pendentieven en tongewelven boven kruisarmen over de volledige bouwhoogte geschraagd door gebundelde Corinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., onder rijk geornamenteerd entablement; oorspronkelijke stucoverwelving in 1893 gedeeltelijk vervangen door gebogen beglazing. oostgevelwand (westelijke muur van vestibule aan Zuidstraat) ter hoogte van de balustradeHekwerk van spijlen of balusters. gemarkeerd door drie rondboogvensters ; tegen de penantenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag., tweemaal twee door Auguste Rodin gebeeldhouwde kariatidenOndersteuning in de vorm van een vrouwenfiguur, hetzij met onderlichaam, hetzij met taps toelopende pijler of pilaster (herme). onder entablement en gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met wereldbol tussen putti in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.. Kruisarmen met door middel van bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. opgedeelde rondboogarcades, beneden geopend onder meer voor kantoorruimten onder stucplafond op Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.. Bijzonder rijk stucdecor op koepelgewelf, pendentieven, tongewelven en rondbogige scheibogen cf. talrijke stafwerk- en rozetmotieven, medaillonsRonde of ovale cartouche. en cartouchesOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd., guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , handelssymbolen en wapens van Brussel. Bewaarde bronzen lichtarmen uit bronsgieterij ‘Compagnie générale des Bronzes’. Voorts in de hoekruimtes, opgedeelde tweede bouwlaag voor bijkomende burelen met betonnen en beglaasde vloeren en lokalen ter hoogte van de dakverdieping, ten noorden en ten zuiden verbonden via loopbruggen : aanpassingen van 1927 naar ontwerp van architect François Malfait.
Decreet tot oprichting van een handelsbeurs te Brussel in 1801; achtereenvolgende vestiging in het voormalige augustijnenklooster (Wolvengracht), in het Munthotel (Munt), aan de Bisschopsstraat. Omwille van de centrale hoofdstedelijke ligging, de snelle toename van handels- en industriële transacties en de ontoereikendheid van bestaande lokalen, werden vanaf 1858 herhaaldelijk verzoekschriften ingediend voor de bouw van een waardig beursgebouw. Geplande nieuwbouw vanaf 1861 ter studie in de Gemeenteraad : voorafgaandelijke projecten onder meer door architecten T. Lamal aan het Zaterdagplein (1861, 1862), Léon Pierre Suys aan de Recollettenmarkt (1861) en Alexis Partoes ter hoogte van de Wolvengracht (1862).
Ontwerp van Léon Pierre Suys (1865) gematerialiseerd tijdens het Anspachbestuur : Beursgebouw aangevat in 1868, ingehuldigd in 1873.
Imposant eclectischPeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). gebouw, voornamelijk geïnspireerd op de Franse, neorenaissance- en Second-EmpirestijlPeriode: ca. 1860-1880 De Second Empirestijl is een architectuurstroming die in Frankrijk ontstaat tijdens het bewind van Napoleon III, voordat zij zich verspreidt doorheen Europa en Noord?Amerika. Het gaat om een eclectische stijl die wordt gekenmerkt door een mengeling van historische invloeden – met name de renaissance en de barok – en moderne bouwtechnieken die voortkomen uit de industrialisering. De stijl wordt beïnvloed door keizer Napoleon III, die teruggrijpt naar de pracht en praal van het Eerste Keizerrijk. Toch verschilt de Second Empirestijl van de Empirestijl door de invloed van keizerin Eugénie en haar voorliefde voor stijlen uit het verleden. Zo getuigt de Second Empirestijl van een hang naar luxe en pracht, met een voorkeur voor weelderigheid, polychromie en overvloedige reliëfversieringen, vaak zeer verfijnd uitgewerkt. De stijl komt tot uiting in de haussmanniaanse stadsuitbreiding van Parijs en is eveneens terug te vinden langs de centrale boulevards van Brussel, waarvan de verstedelijking door Haussmann werd geïnspireerd: vaak gaat het om opbrengsthuizen met talrijke balkons. : oostelijke-blikvanger aan de Anspachlaan, nog geaccentueerd door de quasi geïsoleerde inplanting met achteruitwijkend tempelfront uitziend op het Beursplein en flankerende brede rechtlijnige straten ten noorden en zuiden, de Beursstraat en de Henri Mausstraat.
Rechthoekig plattegrond, natuurstenen straatgevels en ingeschreven centrale bouw, onder complexe bedaking met drie parallelle zadel- en mansardedakenGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. (nok loodrecht op de straat) onderbroken voor verhoogd koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is. met lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. en bol gebogen dwarsdaken.
Boven de belijnde, sokkelvormende onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. met rechthoekige openingen (dienstlokalen), dynamische gevelarchitectuur met over twee bouwlagen ritmisch opgestelde kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder breed omlopend hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met gelede architraafHoofdbalk; het onderste, dragende deel van een klassiek hoofdgestel, meestal geleed door banden., friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). met festoenendecor, tandlijst en zware kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop., bijkomende attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met trigliefenVersiering, ontleend aan de Dorische fries, bestaande uit een vooruitspringend, rechthoekig vlak met twee gleuven in het midden en een halve aan elke zijkant; soms kan het aantal gleuven sterk afwijken. en met door medaillonsRonde of ovale cartouche. verfraaide metopenAl of niet versierd vlak tussen de trigliefen van een fries., boven de centrale gevelpartijen opgevat als pseudoboogfrontons. Verder Palladiaans getinte opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. en onderdelen als tempelfronten, risalietpartijen, aediculavensters en drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere., naast een bijzonder expressief en gevarieerd sculpturaal decor cf. onder meer talrijke neorenaissance-, neobarok-, neo-Lodewijk XIV- en neo-
Lodewijk XVI-motieven in het lijstwerk ; allegorische beelden met betrekking tot economische activiteiten.
MonumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. bordestrap, tussen belijnde zijmuren met door Jacques Jacquet gebeeldhouwde leeuw met genie, leidend naar de ingangsportiek met Corinthische zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met getandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. en gekloste lijst en in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. een allegorische voorstelling van België tussen Scheepvaart en Industrie door laatst genoemde beeldhouwer; bekronende leeuwen gebeeldhouwd door E. Elias. Portiekruimte onder versierd tongewelf met casementen. Achteruitwijkende gevelpartij met centrale rechthoekige omlijste ingangspoort onder gestrekte druiplijst en rondbogige supraport waarin decoratief omlijst uurwerk tussen gevleugelde genieën, personificaties van Goed en Kwaad, uitgevoerd door J. de Haen. Dito zijdeuren onder medaillonsRonde of ovale cartouche. met raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. of met Belgisch embleem. traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) aan weerszijden van portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. : op de verhoogde begane grond, aediculavensters met op boogruggenBuitenwelfvlak; buitenste kromming van een boog; wanneer deze boog getrapt is, spreekt men van een hanenkam. beeldengroepen PostVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. en Telegrafie (noord) en Overvloed en Arbeid (zuid) door G. de Groot; aansluitende rechthoekige bovenvensters met cantonnerende volutenSpiraalvormig ornament; meestal gebruikt als aanzetstuk van topgevels, bij deur- en vensteromlijstingen of als steunbeer. onder bewerkt entablement. Centrale attiekboog met wapen van Brussel en symbolische uitbeelding van België tussen Handel en Industrie ter land en ter zee aan weerszijden, door Jacques Jacquet; putti als hoekbekroning, uitgevoerd door Ph. Leemans (noord) en H. Sterckx (zuid).
Symmetrische zijgevelopbouw met drie risalietpartijen aan de Beursstraat en de Henri Mausstraat. Centraal risaliet met oorspronkelijk opeenvolgend rechthoekige deur onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., gebeeldhouwd friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…)., rondbooglichten tussen kariatidenOndersteuning in de vorm van een vrouwenfiguur, hetzij met onderlichaam, hetzij met taps toelopende pijler of pilaster (herme). en kleiner rondbooglicht in top; in 1893 door architect Jules Brunfaut verbouwd met erkervormig Venetiaans drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en ruim rondbogig vijflicht met kleine roedenverdeling ; wapen van Brussel in de rondbogige attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Zijrisalieten met aediculavensters bekroond door liggende beeldengroepen door Louis Samain (Beursstraat) en door P.F. Swiggers en Albert Ernest (?) Carrier-Belleuse (Henri Mausstraat) en met aan attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. allegorische topbeelden Europa door C. Van Oemberg en Amerika door Louis Samain (Beursstraat) en Azië en Afrika door A. Van Rasbourgh (Henri Mausstraat); in de rondboognissen Landbouw en Nijverheid (Beursstraat) en Kunst en Wetenschap (Henri Mausstraat) door Guillaume De Groot. Gevels verder met fraai omlijste rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder druiplijst, gescheiden door omlopend decoratief friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). met uitbeelding van putti bedrijvig in de Belgische Kunst, Handel, Nijverheid en Landbouw, uitgevoerd door Albert Ernest (?) Carrier-Belleuse; medaillonsRonde of ovale cartouche. met monogrammen van België en koning Leopold II.
Achtergevel aan de Zuidstraat met zelfde venstertraveeën. Portiekgedeelte onder driehoekig frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met jaartal 1873 in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.; op het boogfronton, boven middendeur, allegoriën Handel en Zeevaart door Louis Samain. Rondbogige attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met wapen van Brussel ; hoekbeelden met putti door E. Melot en J. Vanden Kerckhove.
![Beurs voor Publieke Fondsen, interieur (foto [s.d.]).](/medias/buildings/10004002/10004002_0080_M03.jpg)
Interieur.
Ordonnantie en versiering naar patroon van het exterieur. Centrale ‘beurshal’ in vorm van Grieks kruis ingekapseld door middel van deels beglaasde tussenwanden. Markante ruimtewerking : centrale ronde koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met pendentieven en tongewelven boven kruisarmen over de volledige bouwhoogte geschraagd door gebundelde Corinthische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd., op hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., onder rijk geornamenteerd entablement; oorspronkelijke stucoverwelving in 1893 gedeeltelijk vervangen door gebogen beglazing. oostgevelwand (westelijke muur van vestibule aan Zuidstraat) ter hoogte van de balustradeHekwerk van spijlen of balusters. gemarkeerd door drie rondboogvensters ; tegen de penantenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag., tweemaal twee door Auguste Rodin gebeeldhouwde kariatidenOndersteuning in de vorm van een vrouwenfiguur, hetzij met onderlichaam, hetzij met taps toelopende pijler of pilaster (herme). onder entablement en gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met wereldbol tussen putti in het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.. Kruisarmen met door middel van bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. opgedeelde rondboogarcades, beneden geopend onder meer voor kantoorruimten onder stucplafond op Toscaanse zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.. Bijzonder rijk stucdecor op koepelgewelf, pendentieven, tongewelven en rondbogige scheibogen cf. talrijke stafwerk- en rozetmotieven, medaillonsRonde of ovale cartouche. en cartouchesOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd., guirlandesGehouwen of gesneden slinger van bloemen, bladen of vruchten. Als festoen, vaak met linten en opgehangen aan strikken met neerhangende uiteinden. , handelssymbolen en wapens van Brussel. Bewaarde bronzen lichtarmen uit bronsgieterij ‘Compagnie générale des Bronzes’. Voorts in de hoekruimtes, opgedeelde tweede bouwlaag voor bijkomende burelen met betonnen en beglaasde vloeren en lokalen ter hoogte van de dakverdieping, ten noorden en ten zuiden verbonden via loopbruggen : aanpassingen van 1927 naar ontwerp van architect François Malfait.
Bronnen
Archieven
SAB/OW 30107 (1853-1870), 30147-30408 (1866-1895), 77739-77740 (1927); NPP, K 2.
Publicaties en studies
LEBLICQ Y., Ontwerpen voor de bouw van een beurs te Brussel in het begin van de jaren 1860 (Gemeentekrediet van België, jg. 31, nr. 121, juli 1977, p. 177-190).
P. MEIRSSCHAUT, Les sculptures de plein air à Bruxelles, Bruxelles, 1900, pp. 143- 146.
Poelaert en zijn tijd, Brussel, 1980, p. 210-212.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
