Écoles communales de Tenbosch nr. 9 en nr. 10

Gemeentelijke scholen (kleuterschool en basisschool) in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met invloeden van neo-Vlaamse renaissanceDe Neo-Vlaamse renaissancestijl is een regionale variant van de neorenaissance die zich in Brussel ontwikkelde tussen circa 1860 en 1914. Zij grijpt terug op de zestiende-eeuwse bouwtraditie van de Zuidelijke Nederlanden, met name op Vlaamse stadhuizen, gildehuizen en patriciërswoningen uit de tijd van de Habsburgse Nederlanden. In tegenstelling tot de meer Italiaans georiënteerde neorenaissance legt de neo-Vlaamse richting de nadruk op nationale worteling, ambachtelijke expressie en stedelijke identiteit. De stijl ontstond in een context van groeiend nationaal en stedelijk bewustzijn: in de tweede helft van de 19e eeuw trachtten Belgische architecten en beleidsmakers een eigen architecturale vormentaal te definiëren, los van Franse of Engelse modellen. De terugkeer naar de Vlaamse renaissance bood een historisch verankerd maar hedendaags hanteerbaar idioom, dat verwees naar traditie, vakmanschap en burgerlijke trots. De zestiende eeuw gold daarbij als een gouden tijdperk van kunst, handel en stedelijke autonomie — waarden die men binnen de jonge Belgische natie opnieuw wilde oproepen. In Brussel, als hoofdstad van het koninkrijk, kreeg deze stijl een uitgesproken representatieve functie. Zij symboliseerde zowel continuïteit met het historische stadsbeeld als de identiteit van een zelfbewuste burgerij. Architecten combineerden de historiserende vormentaal vaak met moderne bouwtechnieken — zoals gietijzer, staal en nieuwe baksteenformaten — binnen een bredere eclectische stedelijke architectuur. De stijl werd bijzonder populair voor openbare gebouwen, scholen, gemeentehuizen, postgebouwen en burgerhuizen, en kreeg zo ook een educatieve en administratieve dimensie: zij moest burgerlijke orde, stedelijke trots en nationale identiteit zichtbaar maken. In de periode van Leopold II werd zij een wezenlijk onderdeel van het visuele profiel van de hoofdstad. De neo-Vlaamse renaissancestijl is herkenbaar aan een uitgesproken verticale en plastische gevelcompositie, met een levendig spel van materialen, kleuren en ornamenten. Typische kenmerken zijn het gebruik van rode baksteen gecombineerd met witte of blauwe natuursteen (soms in speklagen), trapgevels, kruisvensters en geprofileerde kozijnen, cartouches, medaillons, frontons en wimpelvormige dakkapellen, evenals beeldhouwwerk met figuren, wapenschilden of allegorische motieven. Horizontale cordonbanden en verticale lisenen ritmeren de gevel, soms aangevuld met smeedijzeren balkons of loggia’s in natuursteen of hout. De stijl combineert constructieve rationaliteit met decoratieve exuberantie — een evenwicht dat haar bijzonder geschikt maakte voor stedelijke representatie.. Geheel beslaat groot deel van terrein tussen Amerikaansestraat en Waterleidingsstraat.

Geschiedenis
De oprichting van de school werd goedgekeurd in de gemeenteraad van 15.06.1886. Ze was oorspronkelijk gevestigd in de Simonisstraat, in een bijgebouw van de ‘Société des Petites Voitures'. Op 06.08.1888 kocht de gemeente het perceel Haesseleer, zodat ze samen met het in 1887 aangekochte terrein tussen de Amerikaansestraat en de Waterleidingsstraat voldoende bouwgrond had om een nieuwe school te bouwen (Mémoire d'Ixelles, 30, 1988, p. 27).
De school werd in twee fasen opgetrokken. Eerst de basisschool voor jongens (École n 9, Amerikaansestraat), en daarna de basisschool voor meisjes (École n 10, Waterleidingsstraat).



In de Amerikaansestraat bestaat het nieuwe gebouw (A) uit twaalf klassen, een overdekte speelplaats (B), twee klassen voor zang, tekenen of naaien, de directielokalen en een conciërgewoning (Bulletin communal, 1890, p. 263). Bij het begin van het schooljaar in oktober 1893 kreeg het ‘bijgebouw van Tenbosch' de naam van École n^s 9. In 1895 werd een turnzaal (C) opgetrokken.

Enkele jaren later drong de uitbreiding van deze nieuwe school zich op. Op 16.05.1896 begon de bouw van een nieuw complex in de Waterleidingsstraat (D). De gevel is hier breder en telt een verdieping meer, want er werden hier meer klassen ondergebracht. Er werd een toegang voorzien naar de grote overdekte speelplaats en ook naar de turnzaal (C).
Deze nieuwe vleugel was in 1898 voltooid en bij het begin van het schooljaar in oktober van datzelfde jaar werd École n 10 ingewijd.

Dit schoolcomplex werd later in de nieuwe lokalen van de Waterleidingsstraat uitgebreid met een kleuterschool (1926) (E).

In de loop der jaren werden de gebouwen gemoderniseerd, maar het oorspronkelijke aspect bleef behouden. Er werden verschillende bouwvergunningen geleverd: in 1938 voor de installatie van douches, toiletten en een stookruimte; in 1948 voor de vervanging van de daken; in 1951 voor de vervanging van de houten trappen door beton; in 1953 voor de bouw van toiletten en een wachtkamer in de Waterleidingsstraat (F).

Thans fungeert de verdieping van de Waterleidingsstraat nr. 163 als schoolrefter (G).



Plan. De plannen voor de twee hoofdgebouwen zijn gelijkend.
De lokalen liggen in een U-vorm rond de speelplaats, grenzend aan een voor beide scholen gemeenschappelijke overdekte speelplaats.
Dit grondplan is ontleend aan de ‘École Modèle' [modelschool] op de Maurice Lemonnierlaan nr. 110 in Brussel (architect Ernest Hendrickx, 1873); thans École normale Charles Buls.

Bij de bouw waren beide straten hoger gelegen dan het bouwterrein. Dit vormde een soort kom tussen beide straten. Dit was te wijten aan de geografie van de Tenboschwijk, die eind 19e eeuw nog talrijke sporen van het vroegere heuvelachtige gebied vertoonde.

École nr. 9 in de Amerikaansestraat is dus lager gelegen dan de straat. Ze werd vroeger, in een periode van politieke spanningen in de gemeente, zelfs de ‘école-cave' [kelderschool] genoemd. Het gebouw aan straatkant heeft twee verdiepingen terwijl het aan de achterzijde slechts één verdieping telt. De onderste verdieping aan straatzijde ligt onder straatniveau. Men moet naar beneden gaan om de zijvleugels van het gebouw en de speelplaats te bereiken.
École nr. 10 daarentegen ligt op hetzelfde niveau als de straat. Hiervoor waren grootschalige nivelleringswerken nodig.
De kleuterschool ligt rond een grote, ruitvormige speelplaats met daar rond de klassen.



Amerikaansestraat. Gedateerd d.m.v. ankers(Smeedijzeren) bouwonderdeel waarmee de uiteinden van een balk in een muur worden bevestigd; soms ook louter decoratief. ‘anno 1892'; in de steen gegraveerde inscripties ‘école primaire' ‘nr. 9 garçons' en ‘école primaire' ‘nr. 10 filles'; n.o.v. arch. A. Sluyckx, 1890.
Eén bouwlaag en elf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Bakstenen gevel met witstenen of hardstenen elementen. Rijkelijk beglaasd met getraliede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. die soms rechthoekig, soms onder korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. zijn.
Drie eerste en drie laatste laterale traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) identiek: in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. en bekroond met trapgevelGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. eindigend in makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar).. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder korfboogvormig timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.. Centrale toegangstraveeTravee waarin de toegang is ondergebracht. eveneens in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden., geflankeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en bekroond met topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met rechte aandaken en stenen pinakelSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje.; paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met els, het wapen van de stad. ZadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met kleine dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder tentdakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak.. Bewaard schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... .



Waterleidingstraat. Ter hoogte van de topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt.. Gedateerd d.m.v. ankers(Smeedijzeren) bouwonderdeel waarmee de uiteinden van een balk in een muur worden bevestigd; soms ook louter decoratief. ‘anno 1898'. Twee bouwlagen en elf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Soberder gevel in baksteen, witsteen en hardsteen. Rechthoekige getraliede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd. met korfboogBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen.. De tweede en tiende traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. en bekroond met driehoekig houten frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) eveneens in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden.; brede deur onder stenen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en bekroond met topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met pinakelSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje.. SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ...  bewaard. ZadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met kleine dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. onder tentdakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak.. Bewaard schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... .

Gevel rechts doorlopend  in klein bijgebouw, gebruikt als wachtkamer (F). Eén bouwlaag onder plat dak; drie muuropeningen. Gevel in baksteen met elementen in hardsteen en witsteen.

Achtergevels in zelfde materialen en met identieke compositie als die van voorgevels maar in soberder registerVensterstrook in een topgevel..