" >
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Complex van de volwassenenheelkunde en van het tumorencentrum (paviljoen Antoine Depage)
Brugmann ziekenhuis
Arthur Van Gehuchtenplein
Typologie(ën)
kliniek/hospitaal/ziekenhuis
Ontwerper(s)
Victor HORTA – architect – 1907-1911
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Art nouveau
Inventaris(sen)
- Urgentie-inventaris van het bouwkundig erfgoed van de Brusselse agglomeratie (Sint-Lukasarchief 1979)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2018
id
Urban : 38551
Beschrijving
Gelegen in het westelijke deel van de Brugmannsite (zie de letters J, K
en L op de plattegrond), gebouwen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met art nouveau-elementen
naar een ontwerp van architect Victor Horta vanaf 1907 en gebouwd vanaf 1911.
Dit grote orthogonale en symmetrische complex wordt beheerst door een centraal consultatie- en radiologiepaviljoen dat in het noordwesten via een gang met de gebouwen van het tumorencentrum is verbonden, en in het zuidwesten met de heelkundegebouwen via een tweede gang die de eerste kruist. In de jaren 2000 werd het westelijke gedeelte van het tumorencentrum door nieuwe vleugels vervangen.
Consultatie- en radiologiepaviljoen (J)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Het volledig gelijkvloerse paviljoen heeft een licht hellend dak en een naar het noordoosten geopende U-vorm, terwijl de hoofdvleugel, vooraan, zuidoost is georiënteerd.
Deze vleugel ligt achter een grote centrale wachtzaal met twee toiletten en bevat een volume waarvan de inspringende zijden door een drieledige uitsprong worden gekenmerkt. Dit volume heeft een door dakschilden doorbroken mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. waarvan een deel van het bovenschild beglaasd moest zijn om de consultatiezalen te verlichten via een metalen glazen dak.
De rest heeft verscheidene uitsprongen en ontwikkelt zich achteraan langs een gang die aan twee kleine hoekportieken uitmondt. De basis van de U wordt ingenomen door een gedeelte van deze gang en door een lichtjes hoger gebouw dat even hoog is als de achtervleugel. Die vleugel heeft een achthoekig dak met een verluchtingsdaklicht en bevat de kruising van de twee gangen; in het noordoosten heeft hij een T-vormig uiteinde met schuine vlakken dat met een ingang is opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen.; ertegenover werden nog vóór 1930 langs het noordoostelijke deel van de gang lokalen toegevoegd, tot aan de heelkundige dienst. Aan de andere kant werd vóór 1971 een annex ingeplant.
De wachtzaal is gemeenschappelijk maar de consultatieruimte erachter is opgesplitst in aparte secties voor mannen en vrouwen. Aan weerszijden daarvan, in de uitbouwen, bevindt zich een zaal voor kleinere ingrepen. Andere lokalen zijn bestemd voor de onderzoeken en de verzorging.
Aan de voet van de U is er een KNO-consultatiezaal, terwijl de radiologiedienst zich in de achtervleugel bevindt.
Opstanden
Dit paviljoen is bijna helemaal in oranjerode baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in witgetinte baksteen. Hardsteen wordt gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de geprofileerde onderdorpels en enkele gemeenschappelijke stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. muuropeningen. Simili is voorbehouden voor de hollijst van de houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en voor het afgeplatte frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. van het zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. van de wachtzaal. De daken zijn met zink bedekt.
Met uitzondering van die van de operatiezalen, zijn de muuropeningen steekboogvormig en hebben ze stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. met hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. in witgetinte baksteen, een motief dat ook op enkele hoeken van het gebouw terugkomt. De twee drieledige muuropeningen van de al vermelde zalen worden bekroond door een I-balkIJzeren latei met I-profiel. die op twee gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes rust. Een doorlopende baksteenband waarop de twee kleuren elkaar afwisselen loopt ter hoogte van of boven de onderdorpels; die laatste worden belijnd door witte lagen op imitatieconsoles, en in het algemeen ook door segmenten van baksteenbanden in dezelfde kleur. Een tweede doorlopende band verbindt de meeste muuropeningen ter hoogte van of onder de bogenConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden..
De hoofdingang van het paviljoen wordt beschermd door een metalen markies1. Beglaasde metalen of houten afdak; 2. Opvouwbaar zonnescherm boven raam of deur. met twee korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken., onder het opschrift “CHIRURGIE” dat in een stenen spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. is gegraveerd. De stenen bedekking van de kleine zijportieken rust op een pijler1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) in witgetinte baksteen.
De toegang tot de dienst radiografie zit gevat in een terugwijkende korfboogportiek, tussen twee hoekdrielichten met gemeenschappelijke stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. die als pilasterPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. zijn behandeld.
De gang naar de heelkundedienst en de aanpalende lokalen zijn opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met talrijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van het courantste type op dit paviljoen. Toch zijn er in de oorspronkelijke lokalen (foto) twee brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder een I-balkIJzeren latei met I-profiel. op aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. in gebeeldhouwde steen en gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes.
Enkele enkelvoudige luchtkokers doorboren de daken, met een afwisseling van oranjerode en witgetinte bakstenen onder hun stenen mond.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is vernieuwd; de minder grote ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. waren schuiframen, de overige ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. hadden verticale vleugels; de grootste bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. en enkele venstervleugels hadden een houten of metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd..
Heelkundige dienst (K)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Dit geheel van twee-en-een-halve bouwlagen op een half souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. dat open is in het zuidwesten, bestaat uit vier evenwijdige, door tuinen gescheiden volumes die door een doorlopende gang met twee niveaus worden verbonden. De centrale volumes vormen vooraan een U waarin zich de operatiezalen en hun annexen, de zalen voor orthopedie en de centrale kliniekauditoria bevinden. Een trappengedeelte bevindt zich aan de uiteinden van de gang, onder een ventilatiekoepel. De meeste daken zijn afgeplat.
Op de gevel van het complex van zalen en auditoria, in een doorwrochte ordonnantie van schuine vlakken en gedeeltelijk voorafgegaan door Engelse koeren, bevindt zich een dubbele uitbouw waarvan de frontale inspringende hoek een kleine toegangsportiek omsluit. Het rechterdeel van deze uitbouw huisvest de auditoria. Het heeft de vorm van een schuine vijfhoek, is hoger en wordt bekroond door een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., drieledig vooraan, waarop een ventilatiekoepel rust. De studenten komen het gebouw binnen via de al vermelde portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. en via een trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht..
De zijvolumes, evenals de rest van de centrale volumes, zijn voorbehouden voor de hospitalisatie (mannen en vrouwen gescheiden) en worden eveneens met schuine vlakken verlevendigd; erdoorheen loopt een dwarse gang die de grote gang kruist. Aan de zuidwestelijke kant worden de gebouwen geleidelijk smaller, voordat ze aan de ziekenzalen en een geheel van overdekte terrassen uitkomen; ertegenover eindigen de twee zijgebouwen in eenzelfde, maar kortere, combinatie van zalen en terrassen die, op de benedenverdieping rechts, ingekort wordt door de gang naar de consultatieruimten.
Alle overdekte terrassen van de ziekenzalen zijn tot gesloten annexen verbouwd. De centrale tuin en de tuin links werden in 1971 door grote uitbreidingen vervangen. Zo ook is de binnenplaats aan de voet van de U nu over de hele hoogte bebouwd.
Opstanden
Het geheel is overwegend in oranjerode baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in rode en witgetinte baksteen. Hardsteen is gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. aan de kant van de Engelse koeren, de geprofileerde onderdorpels en de monelenStenen vensterstijl. van enkele drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere.. De hollijst van de meeste houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is van similiBepleistering ter imitatie van natuursteen..
Aan de kant van de tuin is de lage onderste bouwlaag uitgevoerd in rode baksteen versierd met oranjerode baksteenbanden en opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogopeningen De twee bovenste bouwlagen van de vier volumes zijn ook opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogopeningen, die echter verschillende afmetingen hebben; ze worden omlijst door een holkeel en hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. van witgetinte baksteen; de onderdorpels worden belijnd door enkele bakstenen in dezelfde kleur. De hoekvensters van de operatiezalen, met drie vlakken, worden bekroond door metalen balken op twee dubbele gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes en aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. in geprofileerde steen.
Tussen de bouwlagen loopt een friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). van geometrische motieven in hetzelfde materiaal (sommige rond de verluchtingsgaten). De kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). worden visueel gedragen door een registerVensterstrook in een topgevel. met een afwisseling van baksteenbanden in de twee kleuren, onderbroken door de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Deze afwisseling lijkt door te lopen onder de onderdorpels van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de operatiezalen en wordt ook hernomen op de talrijke enkele of drieledige luchtkokers onder stenen bekroning die de daken doorbreken. De kleine centrale toegangsportiek is gemaakt van oranjerode bakstenen met een stenen rasterverdeling, onder een zware kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). in hetzelfde materiaal.
De verbindingsgang heeft diverse configuraties. De twee bovenste bouwlagen van de uiterste secties hebben drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Op de gevel en aan weerszijden van het trappengedeelte achteraan bevinden zich, op de benedenverdieping, drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met vierkante gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) met kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. waarop korfbogenBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. rusten, die aan de zijkant klimmend. De laterale drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. omsluiten een open verluchtingsruimte tussen de lage zadeldakvormige overkapping van de gang in deze bouwlaag en het gewelf waarop de vloer van de hogere gang rust. Het centrale drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. dient als toegang tot de gang en het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht.. De bovenste gang wordt verlicht door traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met drie gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. steekboogopeningen. Het trappengedeelte is achteraan opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. die de helling van de treden volgen.
De decoratieve behandeling van deze gedeelten van de gang sluit aan bij die van de andere volumes: witgetinte bakstenen die banden vormen op de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. vooraan, hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. op de stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van de muuropeningen, een bijna floraal motief op de bogenConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden. van de drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere., een geometrische friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). op de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. van de verdieping, en een zwaar monochroom registerVensterstrook in een topgevel. onder de kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Op de trappengedeelten zijn dezelfde materialen gebruikt voor enkele banden die de stijging van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. volgen en het alternerende topregister van de andere volumes reproduceren.
Het centrale gedeelte van de grote gang, thans volledig gewijzigd als gevolg van toevoegingen, was vroeger eenvoudiger, zonder tussenliggende verluchtingsruimte, en had vijf venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. per zijde, gebogen op de benedenverdieping, de overige onder I-balkIJzeren latei met I-profiel..
De thans gewijzigde volumes met terrassen onder beglaasde luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak., met drie bouwlagen aan de zuidwestelijke zijde en twee bouwlagen ertegenover, hadden een lichte metalen structuur, met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes, die door middel van gemetselde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met de hoeken van het gebouw was verbonden. De onderste bouwlaag van de zuidwestelijke volumes vormde een bakstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. onder steekboogarcades, eveneens met zuiltjes op de gevel. De metalen borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. hadden rechte staven. De eerste terrassen werden gedeeltelijk beschermd door een verticaal glazen raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn.. De gevels achter de terrassen hadden een bijzondere behandeling gekregen: elk ervan had een opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. die volledig van witgetinte baksteen was gemaakt, versierd met een afwisseling van rode en witte lagen.
Het grotendeels vernieuwde raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., met verfijnde motieven, varieerde afhankelijk van de grootte en de functie van de muuropeningen. Vermelden we enkele soorten: het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de ziekenzalen, met schuifraam onder een bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden., de drie bovenste ruiten met verticale roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; dat van de bijbehorende hospitalisatielokalen en de trappengedeelten, T-vormig en met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. in het bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. en op de top van de vleugels, met op de grootste een bijkomende horizontale roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. onder aan de vleugels; dat van de grote ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de operatiezalen, met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; en tot slot het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de lange gang, met drieledig opendraaiend deel op de benedenverdieping en dubbel kruisraam op de verdieping.
Tumorencentrum en dienst radiotherapie (L)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Dit volledig gelijkvloerse geheel neemt grosso modo de indeling van de heelkundige dienst over. Het bestaat uit drie evenwijdige volumes (verdwenen behalve het uiteinde van het eerste) rond de gang die van de consultatieruimten komt. De laatste volumes, in U-vorm, bevatten de radiotherapielokalen. Het eerste volume links en de achterste gedeelten van de twee andere, bestemd voor de hospitalisatie, volgen hetzelfde schema als dat van hun tegenhangers van de heelkunde: diverse werkingslokalen met gevarieerde uitsprongen aan weerszijden van een dwarse gang, ziekenzalen achteraan, evenals aan de voorzijde van het linkervolume, vergezeld van een overdekt terras met zuiltjes.
Het rond een binnenplaats gelegen gedeelte voorbehouden voor de behandelingen (zalen voor bestraling en het werken met radium, enz.) en voor onderzoek, heeft schuine hoeken en een dubbele veelhoekige uitbouw met twee hoogten. Het hogere, zeshoekige rechtervolume bevat de zalen met hoogspanningsapparaten en heeft een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. met drie vlakken vooraan, bekroond door een ventilatiekoepel. In een inspringende hoek is een kleine centrale portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. ingewerkt. Aan weerszijden van het gebouw geeft een Engelse koer met een metalen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. toegang tot het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping..
Opstanden
De gevels zijn analoog aan die van de twee vorige gehelen. Op het consultatiepaviljoen hernemen ze onder meer de omlijsting van de muuropeningen, de banden die de muuropeningen op verschillende manieren verbinden, en de segmenten van de banden op de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Van de heelkunde nemen ze het decor van de luchtkokers over en, boven aan de ziekenzalen, het hoge registerVensterstrook in een topgevel. van lagen oranjerode en witgetinte bakstenen. Dit wordt aangevuld met enkele witte motieven die enkel hier voorkomen.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is van hetzelfde type als dat van de heelkunde.
Elke sectie van de lange gang die door de dienst loopt, is zowel vooraan als achteraan opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met drie drieledige muuropeningen. Twee fijne vierkante pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) met kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. ontlasten er een I-balkIJzeren latei met I-profiel.. De drieledige centrale muuropening van de tweede sectie bevat een deur, terwijl de derde sectie zich in de open lucht moest bevinden. Hier is het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. deels bewaard.
Dit grote orthogonale en symmetrische complex wordt beheerst door een centraal consultatie- en radiologiepaviljoen dat in het noordwesten via een gang met de gebouwen van het tumorencentrum is verbonden, en in het zuidwesten met de heelkundegebouwen via een tweede gang die de eerste kruist. In de jaren 2000 werd het westelijke gedeelte van het tumorencentrum door nieuwe vleugels vervangen.
Consultatie- en radiologiepaviljoen (J)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Het volledig gelijkvloerse paviljoen heeft een licht hellend dak en een naar het noordoosten geopende U-vorm, terwijl de hoofdvleugel, vooraan, zuidoost is georiënteerd.
Deze vleugel ligt achter een grote centrale wachtzaal met twee toiletten en bevat een volume waarvan de inspringende zijden door een drieledige uitsprong worden gekenmerkt. Dit volume heeft een door dakschilden doorbroken mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken. waarvan een deel van het bovenschild beglaasd moest zijn om de consultatiezalen te verlichten via een metalen glazen dak.
De rest heeft verscheidene uitsprongen en ontwikkelt zich achteraan langs een gang die aan twee kleine hoekportieken uitmondt. De basis van de U wordt ingenomen door een gedeelte van deze gang en door een lichtjes hoger gebouw dat even hoog is als de achtervleugel. Die vleugel heeft een achthoekig dak met een verluchtingsdaklicht en bevat de kruising van de twee gangen; in het noordoosten heeft hij een T-vormig uiteinde met schuine vlakken dat met een ingang is opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen.; ertegenover werden nog vóór 1930 langs het noordoostelijke deel van de gang lokalen toegevoegd, tot aan de heelkundige dienst. Aan de andere kant werd vóór 1971 een annex ingeplant.
De wachtzaal is gemeenschappelijk maar de consultatieruimte erachter is opgesplitst in aparte secties voor mannen en vrouwen. Aan weerszijden daarvan, in de uitbouwen, bevindt zich een zaal voor kleinere ingrepen. Andere lokalen zijn bestemd voor de onderzoeken en de verzorging.
Aan de voet van de U is er een KNO-consultatiezaal, terwijl de radiologiedienst zich in de achtervleugel bevindt.
Opstanden
Dit paviljoen is bijna helemaal in oranjerode baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in witgetinte baksteen. Hardsteen wordt gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., de geprofileerde onderdorpels en enkele gemeenschappelijke stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. muuropeningen. Simili is voorbehouden voor de hollijst van de houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en voor het afgeplatte frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. van het zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. van de wachtzaal. De daken zijn met zink bedekt.
Met uitzondering van die van de operatiezalen, zijn de muuropeningen steekboogvormig en hebben ze stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. met hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. in witgetinte baksteen, een motief dat ook op enkele hoeken van het gebouw terugkomt. De twee drieledige muuropeningen van de al vermelde zalen worden bekroond door een I-balkIJzeren latei met I-profiel. die op twee gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes rust. Een doorlopende baksteenband waarop de twee kleuren elkaar afwisselen loopt ter hoogte van of boven de onderdorpels; die laatste worden belijnd door witte lagen op imitatieconsoles, en in het algemeen ook door segmenten van baksteenbanden in dezelfde kleur. Een tweede doorlopende band verbindt de meeste muuropeningen ter hoogte van of onder de bogenConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden..
De hoofdingang van het paviljoen wordt beschermd door een metalen markies1. Beglaasde metalen of houten afdak; 2. Opvouwbaar zonnescherm boven raam of deur. met twee korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken., onder het opschrift “CHIRURGIE” dat in een stenen spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. is gegraveerd. De stenen bedekking van de kleine zijportieken rust op een pijler1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) in witgetinte baksteen.
De toegang tot de dienst radiografie zit gevat in een terugwijkende korfboogportiek, tussen twee hoekdrielichten met gemeenschappelijke stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. die als pilasterPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. zijn behandeld.
De gang naar de heelkundedienst en de aanpalende lokalen zijn opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met talrijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van het courantste type op dit paviljoen. Toch zijn er in de oorspronkelijke lokalen (foto) twee brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder een I-balkIJzeren latei met I-profiel. op aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. in gebeeldhouwde steen en gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes.
Enkele enkelvoudige luchtkokers doorboren de daken, met een afwisseling van oranjerode en witgetinte bakstenen onder hun stenen mond.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is vernieuwd; de minder grote ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. waren schuiframen, de overige ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. hadden verticale vleugels; de grootste bovenlichtenBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. en enkele venstervleugels hadden een houten of metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd..
Heelkundige dienst (K)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Dit geheel van twee-en-een-halve bouwlagen op een half souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. dat open is in het zuidwesten, bestaat uit vier evenwijdige, door tuinen gescheiden volumes die door een doorlopende gang met twee niveaus worden verbonden. De centrale volumes vormen vooraan een U waarin zich de operatiezalen en hun annexen, de zalen voor orthopedie en de centrale kliniekauditoria bevinden. Een trappengedeelte bevindt zich aan de uiteinden van de gang, onder een ventilatiekoepel. De meeste daken zijn afgeplat.
Op de gevel van het complex van zalen en auditoria, in een doorwrochte ordonnantie van schuine vlakken en gedeeltelijk voorafgegaan door Engelse koeren, bevindt zich een dubbele uitbouw waarvan de frontale inspringende hoek een kleine toegangsportiek omsluit. Het rechterdeel van deze uitbouw huisvest de auditoria. Het heeft de vorm van een schuine vijfhoek, is hoger en wordt bekroond door een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., drieledig vooraan, waarop een ventilatiekoepel rust. De studenten komen het gebouw binnen via de al vermelde portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. en via een trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht..
De zijvolumes, evenals de rest van de centrale volumes, zijn voorbehouden voor de hospitalisatie (mannen en vrouwen gescheiden) en worden eveneens met schuine vlakken verlevendigd; erdoorheen loopt een dwarse gang die de grote gang kruist. Aan de zuidwestelijke kant worden de gebouwen geleidelijk smaller, voordat ze aan de ziekenzalen en een geheel van overdekte terrassen uitkomen; ertegenover eindigen de twee zijgebouwen in eenzelfde, maar kortere, combinatie van zalen en terrassen die, op de benedenverdieping rechts, ingekort wordt door de gang naar de consultatieruimten.
Alle overdekte terrassen van de ziekenzalen zijn tot gesloten annexen verbouwd. De centrale tuin en de tuin links werden in 1971 door grote uitbreidingen vervangen. Zo ook is de binnenplaats aan de voet van de U nu over de hele hoogte bebouwd.
Opstanden
Het geheel is overwegend in oranjerode baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in rode en witgetinte baksteen. Hardsteen is gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. aan de kant van de Engelse koeren, de geprofileerde onderdorpels en de monelenStenen vensterstijl. van enkele drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere.. De hollijst van de meeste houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is van similiBepleistering ter imitatie van natuursteen..
Aan de kant van de tuin is de lage onderste bouwlaag uitgevoerd in rode baksteen versierd met oranjerode baksteenbanden en opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogopeningen De twee bovenste bouwlagen van de vier volumes zijn ook opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogopeningen, die echter verschillende afmetingen hebben; ze worden omlijst door een holkeel en hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. van witgetinte baksteen; de onderdorpels worden belijnd door enkele bakstenen in dezelfde kleur. De hoekvensters van de operatiezalen, met drie vlakken, worden bekroond door metalen balken op twee dubbele gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes en aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. in geprofileerde steen.
Tussen de bouwlagen loopt een friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). van geometrische motieven in hetzelfde materiaal (sommige rond de verluchtingsgaten). De kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). worden visueel gedragen door een registerVensterstrook in een topgevel. met een afwisseling van baksteenbanden in de twee kleuren, onderbroken door de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Deze afwisseling lijkt door te lopen onder de onderdorpels van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de operatiezalen en wordt ook hernomen op de talrijke enkele of drieledige luchtkokers onder stenen bekroning die de daken doorbreken. De kleine centrale toegangsportiek is gemaakt van oranjerode bakstenen met een stenen rasterverdeling, onder een zware kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). in hetzelfde materiaal.
De verbindingsgang heeft diverse configuraties. De twee bovenste bouwlagen van de uiterste secties hebben drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Op de gevel en aan weerszijden van het trappengedeelte achteraan bevinden zich, op de benedenverdieping, drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. met vierkante gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) met kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. waarop korfbogenBoog samengesteld uit een aantal ineenvloeiende cirkelbogen die samen nagenoeg een liggende ellips vormen. rusten, die aan de zijkant klimmend. De laterale drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. omsluiten een open verluchtingsruimte tussen de lage zadeldakvormige overkapping van de gang in deze bouwlaag en het gewelf waarop de vloer van de hogere gang rust. Het centrale drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. dient als toegang tot de gang en het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht.. De bovenste gang wordt verlicht door traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met drie gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. steekboogopeningen. Het trappengedeelte is achteraan opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. die de helling van de treden volgen.
De decoratieve behandeling van deze gedeelten van de gang sluit aan bij die van de andere volumes: witgetinte bakstenen die banden vormen op de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. vooraan, hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. op de stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van de muuropeningen, een bijna floraal motief op de bogenConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden. van de drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere., een geometrische friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). op de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. van de verdieping, en een zwaar monochroom registerVensterstrook in een topgevel. onder de kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Op de trappengedeelten zijn dezelfde materialen gebruikt voor enkele banden die de stijging van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. volgen en het alternerende topregister van de andere volumes reproduceren.
Het centrale gedeelte van de grote gang, thans volledig gewijzigd als gevolg van toevoegingen, was vroeger eenvoudiger, zonder tussenliggende verluchtingsruimte, en had vijf venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. per zijde, gebogen op de benedenverdieping, de overige onder I-balkIJzeren latei met I-profiel..
De thans gewijzigde volumes met terrassen onder beglaasde luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak., met drie bouwlagen aan de zuidwestelijke zijde en twee bouwlagen ertegenover, hadden een lichte metalen structuur, met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes, die door middel van gemetselde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met de hoeken van het gebouw was verbonden. De onderste bouwlaag van de zuidwestelijke volumes vormde een bakstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. onder steekboogarcades, eveneens met zuiltjes op de gevel. De metalen borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. hadden rechte staven. De eerste terrassen werden gedeeltelijk beschermd door een verticaal glazen raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn.. De gevels achter de terrassen hadden een bijzondere behandeling gekregen: elk ervan had een opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. die volledig van witgetinte baksteen was gemaakt, versierd met een afwisseling van rode en witte lagen.
Het grotendeels vernieuwde raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., met verfijnde motieven, varieerde afhankelijk van de grootte en de functie van de muuropeningen. Vermelden we enkele soorten: het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de ziekenzalen, met schuifraam onder een bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden., de drie bovenste ruiten met verticale roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; dat van de bijbehorende hospitalisatielokalen en de trappengedeelten, T-vormig en met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. in het bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. en op de top van de vleugels, met op de grootste een bijkomende horizontale roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. onder aan de vleugels; dat van de grote ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de operatiezalen, met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd.; en tot slot het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de lange gang, met drieledig opendraaiend deel op de benedenverdieping en dubbel kruisraam op de verdieping.
Tumorencentrum en dienst radiotherapie (L)
Oorspronkelijke configuratie en binnenindeling
Dit volledig gelijkvloerse geheel neemt grosso modo de indeling van de heelkundige dienst over. Het bestaat uit drie evenwijdige volumes (verdwenen behalve het uiteinde van het eerste) rond de gang die van de consultatieruimten komt. De laatste volumes, in U-vorm, bevatten de radiotherapielokalen. Het eerste volume links en de achterste gedeelten van de twee andere, bestemd voor de hospitalisatie, volgen hetzelfde schema als dat van hun tegenhangers van de heelkunde: diverse werkingslokalen met gevarieerde uitsprongen aan weerszijden van een dwarse gang, ziekenzalen achteraan, evenals aan de voorzijde van het linkervolume, vergezeld van een overdekt terras met zuiltjes.
Het rond een binnenplaats gelegen gedeelte voorbehouden voor de behandelingen (zalen voor bestraling en het werken met radium, enz.) en voor onderzoek, heeft schuine hoeken en een dubbele veelhoekige uitbouw met twee hoogten. Het hogere, zeshoekige rechtervolume bevat de zalen met hoogspanningsapparaten en heeft een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. met drie vlakken vooraan, bekroond door een ventilatiekoepel. In een inspringende hoek is een kleine centrale portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. ingewerkt. Aan weerszijden van het gebouw geeft een Engelse koer met een metalen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. toegang tot het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping..
Opstanden
De gevels zijn analoog aan die van de twee vorige gehelen. Op het consultatiepaviljoen hernemen ze onder meer de omlijsting van de muuropeningen, de banden die de muuropeningen op verschillende manieren verbinden, en de segmenten van de banden op de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Van de heelkunde nemen ze het decor van de luchtkokers over en, boven aan de ziekenzalen, het hoge registerVensterstrook in een topgevel. van lagen oranjerode en witgetinte bakstenen. Dit wordt aangevuld met enkele witte motieven die enkel hier voorkomen.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. is van hetzelfde type als dat van de heelkunde.
Elke sectie van de lange gang die door de dienst loopt, is zowel vooraan als achteraan opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met drie drieledige muuropeningen. Twee fijne vierkante pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) met kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. ontlasten er een I-balkIJzeren latei met I-profiel.. De drieledige centrale muuropening van de tweede sectie bevat een deur, terwijl de derde sectie zich in de open lucht moest bevinden. Hier is het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. deels bewaard.
Bronnen
Archieven
Archief van het OCMW van
de Stad de Brussel/Werken ziekenhuisinstellingen, Brugmann Ziekenhuis.
SAB/OW 93173 (1975), 93319 (1984).
Werken
HEUSQUIN, CH., L’Hôpital Brugmann de l’Assistance Publique
de Bruxelles, Commissie van Openbare Onderstand van Brussel, Brussel, 1930.
HORTA, V., Hôpital Brugmann à Jette-Saint-Pierre, Administratie der Godshuizen en Hulpen van
Brussel, s.d.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
Avenue Ernest Masoin, 4' class='thumb'>
Avenue Ernest Masoin, 4' class='thumb'>