Paviljoen en reliëf van de Menselijke Driften

Dit klassiek geïnspireerd bouwwerk met rechthoekig grondplan werd in 1890 ontworpen door de architect Victor Horta. Het werd gebouwd tussen 1891 en 1897 en vervolgens in de jaren 1909-1910 gewijzigd op basis van plannen die de architect in 1906 tekende. Het paviljoen werd opgericht om onderdak te bieden aan De menselijke driften, een groot reliëf uit Carrarisch marmer, tussen 1886 en 1898 ontworpen en uitgevoerd door de beeldhouwer Jef Lambeaux.

Geschiedenis

Lambeaux werkte vanaf 1886 aan dit monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. werk met als onderwerp de menselijke driften. Het ontwerp een houtskooltekening op doek op ware grootte van het reliëf, werd in 1889 voorgesteld op de driejaarlijkse Salon van Gent. Het ontwerp veroorzaakte veel beroering en wekte zowel lof als kritiek. Ondanks een heftige polemiek waarbij de katholieke pers het werk als immoreel en de overheidsuitgave als stuitend veroordeelde, plaatste de overheid een jaar later een bestelling bij de kunstenaar voor de uitvoering ervan in marmer.


Er werd besloten dat het kunstwerk in het Jubelpark zou komen in een speciaal daarvoor ontworpen paviljoen. Op voorstel van hofarchitect Alphonse Balat werd Victor Horta, een van zijn stagiairs, aangeduid voor het ontwerp. Dit was de eerste openbare opdracht van de jonge architect.


Op 08.08.1890 werd een contract afgesloten voor de uitvoering van het beeldhouwwerk en het paviljoen die binnen de acht jaar moesten voltooid zijn. Een jaar later werd de bouw van het paviljoen aangevat hoewel de plannen pas in 1892 aan de administratie werden overgemaakt. In 1894 stelde Lambeaux een gipsen model van het reliëf in zijn atelier tentoon. De titel van het werk was op dat ogenblik De lijdensweg van de mensheid. Tijdens de Wereldtentoonstelling van 1897 die plaatsvond in het Jubelpark, was het paviljoen voltooid, maar was het reliëf niet klaar; sommige onderdelen waren nog in gips. In 1898 was het geheel voltooid en op 01.10.1899 had uiteindelijk de inhuldiging plaats.


Drie dagen later werd het paviljoen evenwel afgesloten met houten panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Dit gebeurde op vraag van Lambeaux die niet tevreden was over de zenitale en frontale belichting van zijn reliëf. Horta had inderdaad een kleine tempel ontworpen met een glazen dak en een uit zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. bestaande open hoofdgevel. De beeldhouwer vroeg aan de architect om zijn plannen te herzien en een gesloten gevel te ontwerpen, wat Horta met tegenzin uiteindelijk pas in 1906 zou doen. Niet langer geïnteresseerd in het project liet Horta het toezicht op de werkzaamheden over aan de Dienst van Civiele Gebouwen. De werken waren begonnen in 1909 en een jaar later werd het paviljoen heropend, maar zonder officiële inhuldiging. Het bleef bovendien onvoltooid.


Het bouwwerk en zijn reliëf werden beschermd bij K.B. van 18.11.1976. Twee jaar later schonk koning Boudewijn het geheel aan koning Khaled van Saoedie-Arabië, een gift die officieel werd bekrachtigd bij K.B. van 12.09.1979: de Belgische overheid deed afstand van het paviljoen ten voordele van de vzw Islamitisch en Cultureel Centrum van België, waarvan de zetel was gevestigd in de naburige Grote Moskee, met de bedoeling er een museum over de islamitische kunst in onder te brengen. Voor deze nieuwe bestemming moest het paviljoen worden verbouwd en het reliëf worden verwijderd. Er werd een eerste ontwerp gemaakt door de Tunesische architect Mongi Boubaker. In 1980 werd aan de demontage van het kunstwerk begonnen, echter zonder de nodige vergunningen. Een klacht van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen leidde dan ook heel snel tot de stopzetting van de werkzaamheden. De commissie herinnerde eraan dat het paviljoen en het reliëf onlosmakelijk met elkaar verbonden waren. Daarna werden talloze alternatieven onderzocht, zoals de verplaatsing van de tempel en zijn reliëf naar de andere kant van het Jubelpark en de bouw van een nieuw museum naast de moskee. Aangezien men niet tot een oplossing kwam werd beslist om het idee van een museum op te geven. Vandaag valt het beheer van het paviljoen onder de Regie der Gebouwen in afwachting van een opheldering over zijn definitieve bestemming.

Beschrijving

Paviljoen

Het door Horta ontworpen paviljoen heeft de vorm van een tempietto met classicistischeVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. inslag. Het staat op een kleine gegazonneerde heuvel en is bereikbaar via enkele bakstenen traptreden, die een brede hardstenen trap vervangen. Het gebouw was oorspronkelijk vierkantig met zijden van veertien meter. Op basis van de plannen van de architect van 1906 werden de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. van de voorgevel vervangen door een muur. De zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. zelf worden vooruitgeschoven zodat ze een pronaos vormen en de diepte van het gebouw zeventien meter werd.


Het gebouw heeft een bakstenen structuur en de gevel is bekleed met steen van Euville, die in de achtergevel is aangevuld met steen van Savonnières. Hardstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.. De voor- en zijgevels hebben een decor van bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen). en panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting., waarop oorspronkelijk een reliëf moest komen. De hoeken worden gemarkeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. is bekroond met een attiekmuurMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt..


De voorgevel bestaat uit vier zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. tussen twee pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) die met het hoofdvolume verbonden zijn door een lage muur. Egaal frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., waarop eveneens een reliëf moest komen,geflankeerd door bekroningen. De sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. bestaat uit vier traptreden geflankeerd door twee geprofileerde sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. voor sculpturen. Aan de achterkant van het gebouw bevinden zich gelijkaardige sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.. Achteraan in de pronaos is een centrale deur bekroond door een paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met de tweetalige inscriptie ‘Les Passions Humaines par Jef Lambeaux - De Menschelijke Driften door Jef Lambeaux’. De vleugels van de deur zijn thans bekleed met metaal.


In de achtergevel is eveneens een deur die ook werd vervangen. Ze is bereikbaar via traptreden en is bekroond met een kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). onder een paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. In het bovenste gedeelte zijn acht kijkgaten aangebracht, waarvan sommige thans zijn dichtgemaakt. De friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). op het hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. en de attiekmuurMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. zijn thans in zichtbare baksteen.


Ondanks zijn klassieke aspect bezit het gebouw elementen die de organische esthetica van de art nouveauPeriode: 1890 – 1914 De art nouveau is een kunststroming die zich in Europa voornamelijk tussen 1890 en 1910 ontwikkelt en een duidelijke breuk met de historische stijlen en de academische kunst van de 19e eeuw nastreeft. In België ontstaat de art nouveau in Brussel in 1893 met de bouw van het Huis Tassel door Victor Horta (1861-1947) en de privéwoning van Paul Hankar (1859-1901). Door af te stappen van de traditionele typologie met drie opeenvolgende vertrekken, holt Horta het centrum van de woning uit om er daglicht naar binnen te brengen. Vanuit die lichtkern ontvouwt zich vervolgens de binnenruimte. Hij ontwikkelt een esthetiek die vrijelijk is geïnspireerd op de plantenwereld, terwijl Hankar daar een geometrische vormentaal tegenover plaatst, waarbij hij sterker inzet op de kleureffecten die voortkomen uit het gebruik en de afwerking van verschillende materialen. Uit die twee benaderingen komen twee stromingen voort: de ene is geïnspireerd door de flora, met vloeiende en organische lijnen, de andere vertrekt van geometrische elementen en heeft een strakker en repetitiever vormenvocabularium. De art nouveau wordt toegepast op heel uiteenlopende bouwwerken: burgerwoningen en herenhuizen, schoolgebouwen, sociale woningen en handelszaken. Aanvankelijk wordt de art nouveau ontworpen voor een progressieve en welgestelde burgerij, maar de stijl wordt al snel gedemocratiseerd en groeit uit tot de modieuze vormentaal van een nieuwe generatie architecten. Zij leggen minder nadruk op de complexiteit van de binnenruimtes en meer op de uitwerking van de gevels. De versoepeling van de binnenstructuur van de woning leidt tot een vrijere gevelcompositie, met vensters in uiteenlopende vormen, verfraaid met bow-windows of erkers, loggia’s en balkons. Gevels veranderen bovendien door het gebruik van nieuwe materialen, zoals geglazuurde gekleurde baksteen, mozaïeken, decoratieve keramiek, zuiltjes en metalen lintelen. Daardoor beperkt de art nouveau zich vaak tot een toepassing binnen het eclecticisme, waarbij vooral de zorgvuldig uitgewerkte decoratieve details de geest van de stroming uitdrukken, zoals sgraffito, glas-in-loodramen, smeedijzerwerk en het artistiek ontwerp van het schrijnwerk of van allerlei boogvormige vensters. aankondigen. Horta opteerde voor doorlopende  lijnen, gebogen wanden en afgeronde hoeken. Het onderste gedeelte van de muren is naar onderen toe lichtjes verwijdend en de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met keellijst geeft de indruk dat het gebouw uit de grond opstijgt. De zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. zijn bovenaan voorzien van canneluresParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. die zorgen voor een zachte overgang tussen de schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn.  en het kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. met plantendecor. Het frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. heef subtiel gebogen lijnen.


Het interieur is een bijzonder sobere ruimte. De muren zijn bekleed met witsteen van Euville en van Savonnières, boven een hardstenen plintHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel.. Ze zijn geritmeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel., waartussen grote panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. in geel marmer van Siena zijn aangebracht. Op zijn plan van 1906 voorzag Horta achter de hoofdingang een sas dat het licht van buiten moest afschermen. Dit werd echter niet uitgevoerd. Het reliëf staat parallel aan de achterwand tussen twee pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en op een hardstenen sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. waarvan het profiel het silhouet van de sculptuur overneemt. Het werk was oorspronkelijk bekroond met een band in steen van Euville die echter in 1980 werd gedemonteerd. Achter het reliëf ligt een kleine technische ruimte die via een tweede deur toegankelijk is. De vloer is bekleed met een mozaïek in rood Griotte marmer, wit van Carrara en oranje van Verona. Het zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. is in de eerste twee derden van de ruimte verborgen achter een beschilderd cassettenplafond in hout en Eternit. In het achterste gedeelte, boven het reliëf, is het dak beglaasd.

In 2006 werd door de Regie der Gebouwen een ontwerp ingediend voor de restauratie van het paviljoen. Naast het reinigen en herstel van de gevels en in het interieur, voorziet dit ook in de vervanging naar oorspronkelijk model van het dak, de restauratie van de voordeur en de vernieuwing van de achterdeur. Bovendien moet de hardstenen trap voor het gebouw worden hersteld. Binnen zullen de platen in geel marmer van Siena worden gerestaureerd en onder het bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden. zal een half doorschijnend velum worden aangebracht, zodat er diffuus licht op het reliëf valt, zoals Horta dat voorzien had.

Reliëf

Het reliëf van Lambeaux is gehouwen en samengesteld uit zeventien blokken Carrarisch marmer. Het is twaalf meter lang en acht meter hoog. Het is een compositie vol beweging die van links naar rechts in stijgende lijn gaat. Deze dynamiek wordt versterkt door een modelé dat verzacht en evolueert van haut-reliëf in het onderste registerVensterstrook in een topgevel. naar verzwakt reliëf bovenaan.


Het werk is opgebouwd uit verschillende groepen die allegorieën voorstellen van het genot en het ongeluk van de mensheid, waarop de Dood toeziet. In het onderste registerVensterstrook in een topgevel. zien we het Moederschap, de Verleiding, de Zelfmoord, de Drie Leeftijden van de Mensheid, en de Moord of Kaïn en Abel. In het middelste registerVensterstrook in een topgevel. bevinden zich de Ontucht, de Vreugde of het Bacchanaal, de Verkrachting, de Oorlog en de Wroeging of Adam en Eva. De Dood domineert de compositie, links geflankeerd door de Gratiën en rechts door de Helse Legioenen. Uiterst rechts is de gekruisigde Christus te zien, in het gezelschap van God de Vader en de drie Schikgodinnen.


Het reliëf kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd (DE CALLATAY, F., 1989, pp. 269-289). Bij een horizontale lezing zien we de mensheid die verdeeld is tussen het vrouwelijke principe, synoniem van plezier, links en het mannelijke principe, synoniem van lijden, rechts. Ze ontmoeten elkaar op dramatische manier in het midden met de Zelfmoord, de Verkrachting en de Dood. Bij een verticale lezing van beneden naar boven, zien we de mensheid die overgaat van het individuele principe naar het collectieve principe. Bij een derde, diagonale lezing, van de linker benedenhoek naar de rechter bovenhoek, zien we de mensheid vanaf de kindsheid tot aan de religie, voorbij de passie en de dood.

Beschermd op 18.11.1976.