Hallen van Schaarbeek, vml. Sint-Mariamarkt

Voormalige overdekte markt in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met invloed van de renaissancestijl, ontworpen in 1900 door gemeentearchitect H. Jaumot en ingenieur Pirotte, en in de jaren 1970 gerenoveerd tot cultureel centrum.

Geschiedenis

De hallen vervingen een eerste overdekte markt, een van de oudste van de Brusselse agglomeratie, die in 1864-1865 werd gebouwd door gemeentearchitect Gustave Hansotte en in 1898 door een brand werd vernield. De bouwwerkzaamheden, uitgevoerd door de aannemers Bertaux, begonnen in augustus 1900 en de inhuldiging vond plaats in oktober van het jaar daarop. Het complex, opgetrokken in metaal, glas en steen, bestond uit drie volumes: een grote hal loodrecht op de Koninklijke Sinte-Mariastraat voor de verkoop van vlees, fruit en groenten en, op de mezzanine, textiel; een kleinere hal langs de achterzijde van de eerste hal, met ingang aan de Grondwetstraat, voorbehouden voor de vishandelaars; en een derde hal, een soort overdekte straat aangebouwd tegen de rechtergevel van de eerste hal, voor de verkoop van boter en kaas.


De markt kende echter niet het verhoopte succes. Vanaf de jaren 1920 werd de ruimte gebruikt als gemeentelijke opslagplaats en werkplaats, nadien als parkeergarage. Toen de markt met sloop werd bedreigd, werd hij in 1975 uiteindelijk aangekocht door de Commission Française de la Culture de l'Agglomération Bruxelloise. Zij maakte er een cultuurruimte van, dankzij de inzet van de toneeldirecteur Jo Dekmine en zijn team, die in 1977 de vzw Hallen van Schaarbeek oprichtten. In 1983 werd het gebouw overgedragen aan de Franse Gemeenschap van België, dat de renovatie ervan in twee fases toevertrouwde aan de architecten Jean de Salle en Miriam Dubois (COOPARCH-R.U.) en aan het studiebureau Ingénieurs Associés. De eerste fase, in 1984-1985, betrof de algemene restauratie en de versteviging van de structuren. De tweede, tussen 1994 en 1998, betrof hoofdzakelijk het interieur, dat werd heringericht met eerbied voor het oorspronkelijke gebouw: technische uitrusting, geluids- en warmte-isolatie. Tot slot werd in 2009-2010 de overdekte straat (Ruelle) ingericht, met het plaatskaartenbureau en de bar (bureau cwarchitects, architect Charly Wittock).

Beschrijving

Op nr. 22b Koninklijke Sinte-Mariastraat, grote rechthoekige hal met een rij van zes stalen dakstoelen met gedrukte spitsboog onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met langwerpig daklicht, vernieuwd. Ruimte afgeboord door een mezzaninegalerij met afgeschuindeSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. hoeken en een smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust., rustend op gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met bewerkt kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen.. Het skelet wordt verstevigd door een tweede, zelfdragende structuur bestaande uit vijf dakstoelen gemaakt van stalen buizen die tussen de oorspronkelijke zijn ingewerkt. Naast de technische loopbruggen dragen ze de akoestische bekleding van het dak en de beglaasde gevelbekleding. De oude trap van de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden., achter aan de hal, is vervangen door twee andere trappen aan weerszijden van de toegangsportiek, thans overkapt door een regiecabine.


De vier gevels, die aan straatzijde zijn verstevigd met robuuste hoekpilasters in witsteen met hardstenen banden, zijn volledig in metaal en glas opgetrokken, behalve de hoofdgevel, waarop zich centraal een stenen voorbouw met de toegang bevindt, opgetrokken in steen in hetzelfde metselwerk.
Zijgevels van drie bouwlagen en tien traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) afgelijnd door kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. van gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. platen die de dakstoelen of de tussenliggende palen verbergen. Op de benedenverdieping aan de Grondwetstraat, inrijpoort oorspronkelijk geflankeerd door acht beglaasde deuren onder lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. (thans vernieuwd of gedicht) die toegang gaven tot kraampjes en, op de laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), door openbare toiletten (verwijderd). Op de tegenoverliggende gevel, inrijpoort in de as van de straatgevel, voorheen geflankeerd door kraampjes die op de boter- en kaashal uitgaven. De twee toegangen worden geflankeerd door gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes met knopkapiteel, onder een ligger opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met kruiskozijnen; enkel het traliewerk aan de straatkant is bewaard. Op de verdiepingen, grote steekboogvenstersBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. op metalen borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust., per drie gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. op de tweede verdieping, tussen gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes met knopkapiteel. RaamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. gerestaureerd. HoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. versierd met een metalen friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). met een kruisvormige roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. en houten kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement)..
Op de voorgevel, twee lichtjes uitspringende bouwlagen met een toegangsvolume tussen twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) die analoog zijn aan die op de zijgevels, met vernieuwde beglaasde deuren; erboven, in de eerste dakstoelMeestal driehoekig samenstel van dragende onderdelen van een kap, in één vlak, haaks op het dakvlak en veelal opgebouwd uit één of meerdere elementen op elkaar (kapgebinten)., groot glasraam (vervangen) met ruitpatroon van metalen roedenDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. tussen metalen monelenStenen vensterstijl. die vroeger door klimmende boogfriezenReeks van kleine (decoratieve) bogen, vaak steunend op kraagstenen. met elkaar werden verbonden. Houten kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). op gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. CartoucheOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd. met jaartal “1901” op de top. Toegangsvolume van twee bouwlagen en drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), de centrale in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. en bekroond door een aediculaVersieringsmotief, ontleend aan de klassieke bouwkunst, vormt samenstel van pijlers en een klassieke bekroning. met vleugelstukkenZijstuk, veelal in voluutvorm, van een topgevel, dakkapel of dakvenster., frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en obeliskMonolithische pijler, naar boven toe smaller en bekroond met piramidale punt., met een klok in de oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster.; dit volume bevatte oorspronkelijk de kantoren en de conciërgewoning. Getraliede inrijpoort bekroond door een grote muuropening met dubbel kruisraam onder het opschrift “MARCHÉ S^TE MARIE”. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de zijtraveeën met dwarsregelEen dwarsregel deelt het kozijn van een deur of raam horizontaal op. op de benedenverdieping, onder entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. op de verdieping. De puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. achteraan is eenvoudiger uitgewerkt, met een analoog glasraam.
Tijdens de restauratie werd de markies1. Beglaasde metalen of houten afdak; 2. Opvouwbaar zonnescherm boven raam of deur.  langs de gevels aan de straatkant verwijderd (hoewel de gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. druipers zijn bewaard), evenals de pinakelSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje. van de hoofdgevel en het metalen plantendecor dat het glasraam afboordde en de letter “S” vormde.

Op nr. 18 Grondwetstraat, kleine hal met gemetselde topgevelsHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. en een rij van zes rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. dakstoelen onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. Deze ruimte was oorspronkelijk wellicht volledig open maar wordt thans door structuren en lokalen ingenomen (loopbrug, loges, regie,…). Straatgevel van twee bouwlagen, in hetzelfde metselverbandWijze waarop bakstenen aan de buitenzijde van een muur zijn gerangschikt. als de grote hal. Brede deur en twee inspringende laterale muurvlakken bekroond door een entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en met twee smalle venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. In de geveltop, glasraam met twee monelenStenen vensterstijl. onder gedrukte spitsboog; topstuk met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., cartoucheOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd. met rolwerkversiering. Deur voorheen getralied. RaamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met metalen roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. van het glasraam gerestaureerd.


Op nr. 22a Koninklijke Sinte-Mariastraat, overdekte straat onder een zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. met beglaasde nokNok, hoogste punt van iets (nok of top). Nokbedekking, afdekking van de nok., vernieuwd. Metalen gebinte gedragen door een muur die de straat scheidt van de tuin van het Huis der Kunsten (zie Haachtsesteenweg nr. 147); de muur wordt belijnd door imposante steunberen en door de pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) van de grote hal. De puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. is uitgevoerd in hetzelfde metselwerk als de grote hal en is voorzien van een brede rondboogdeur. Op de top, cartoucheOmlijsting van een uitspringend vlak in de vorm van ingesneden en omkrullend papier of leer; vaak met opschrift of intern versierd. met rolwerkversiering met het opschrift “BEURRE FROMAGE”. Topstuk met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. verwijderd na 1970. Toegangshek bewaard, traliewerk van het impostvensterVenster boven een deur en ervan gescheiden door een stenen dorpel, een entablement of een muurvlak. verwijderd.