Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
kliniek/hospitaal/ziekenhuis
Ontwerper(s)
Victor HORTA – architect – 1907-1911
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Art nouveau
Inventaris(sen)
- Urgentie-inventaris van het bouwkundig erfgoed van de Brusselse agglomeratie (Sint-Lukasarchief 1979)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Actualisatie van het inventarisatieproject van het Bouwkundig Erfgoed (DMS-DML - 1995-1998)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2018
id
Urban : 38550
Beschrijving
Gelegen in het zuidelijke deel van de Brugmannsite (zie de letters H en
I op de plattegrond), gebouwen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met art nouveau-invloeden
naar een ontwerp van architect Victor Horta vanaf 1907 en gebouwd vanaf 1911.
De twee gebouwen zijn identiek volgens spiegelbeeldschema. Ze hebben één bouwlaag op een half souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. en verscheidene uitsprongen en schuine vlakken, op een plattegrond met een gecombineerde L- en T-vorm. In het midden van de noordwestelijke voorzijde bevindt zich een uitspringend toegangsvolume. De lange balk van de T, die door een centraal trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. wordt overspannen, wordt door twee vierkante paviljoenen geflankeerd, terwijl het volume achteraan, links of rechts terugwijkend, een korte vernauwing vóór een rechthoekig paviljoen vertoont. De twee voorste hoeken van het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. zijn breed opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. door middel van een koer met trappen. Het toegangsvolume heeft een licht hellend zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. dat wordt doorkruist door het overlangse glazen dak van een gang (thans gewijzigd); de overige daken zijn platte daken met stenen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust..
In 1964 werd een gedeelte van het linkerpaviljoen van het gebouw voor kindergeneeskunde verwijderd en vervangen door een vleugel die architect Robert Puttemans voor het Centrum voor Traumatologie en Readaptatie (CTR) ontwierp. Na 1971 werd het heelkundegebouw uitgebreid met een L-vormige annex op de achtergevel.
Oorspronkelijke binnenindeling
Kindergeneeskunde (I)
Het toegangsvolume omvat een vestibule en twee zalen, de ene voor consultaties, de andere een wachtzaal, allemaal achthoekig. Dan volgen, langs de gang onder glazen dak, de kantoren van het diensthoofd en van de hoofdverpleegster. De gang leidt naar de vleugel met de kamers. Daarlangs loopt, aan de voorgevel, een doorgang die wordt doorkruist door het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. dat leidt naar het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. en naar het dak, aangevuld met een groot terras achteraan. Links leidt de gang naar een deur met trappenpartij.
Alle scheidingswanden van de kamers en de gang zijn beglaasd om permanent toezicht op de zieken mogelijk te maken. Het linkerpaviljoen wordt bijna volledig door een speelzaal-refter ingenomen, het rechterpaviljoen door een verpleegsterkantoor en het kantoor. Het terugwijkende paviljoen bevat een melkkeuken aan elke zijde van een sterilisatieruimte.
Het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. heeft dezelfde plattegrond als de benedenverdieping en staat via een trap in verbinding met de twee binnenplaatsen; het bevat hoofdzakelijk laboratoria en de “collecties” van de dienst.
Kinderheelkunde (H)
Het gebouw is volledig vergelijkbaar met dat van de medische dienst, maar dan omgekeerd. Het terugwijkende rechthoekige paviljoen wordt hier ingenomen door twee operatiezalen, het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. bevat, naast de laboratoria en de “collecties”, een orthopediezaal en een massagezaal.
Opstanden
De twee paviljoenen zijn hoofdzakelijk in witgetinte baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in oranjerode baksteen. Hardsteen is gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., voor de verdelingen van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en voor hun vensterbanken, en voor de voetstukken en dekplatenNatuurstenen of keramische plaat, op bijvoorbeeld een geveltop, om het onderliggend metselwerk tegen regen te beschermen. van de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. van de terrassen. De hollijst van de houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is gemaakt van similiBepleistering ter imitatie van natuursteen..
De muren aan de binnenplaats van het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. zijn, in de trant van een onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen., volledig in hardsteen opgetrokken, met muuropeningen bekroond door een onregelmatig uitgesnedenVerdiept aanbrengen, beitelen,… lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. De overige sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. zijn versierd met enkele lagen steen gevolgd door een registerVensterstrook in een topgevel. van oranjerode bakstenen met een streep witgetinte bakstenen, een band in steen en, boven twee lagen witgetinte bakstenen, een laag oranjerode bakstenen. Deze sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. zijn opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met enkele kleine keldervensters.
Oranjerode bakstenen verlevendigen ook de hoeken van het gebouw, de stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van de muuropeningen en de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Op die laatste vormen ze een oranjerood kruis, terwijl de friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). onder de kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is versierd met een lang dambordpatroon in de twee kleuren.
De meeste muuropeningen op de benedenverdieping, sommige drieledig, zijn steekboogvormig en worden verdeeld door een kruisraam of een onregelmatig uitgesnedenVerdiept aanbrengen, beitelen,… tussendorpelStenen dorpel die een deur of venster horizontaal in tweeën deelt.. De brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de melkkeuken en van de operatiezalen zijn voorzien van een I-balkIJzeren latei met I-profiel..
De hoofddeur wordt beschermd door een metalen markies1. Beglaasde metalen of houten afdak; 2. Opvouwbaar zonnescherm boven raam of deur. met vier korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken. verankerd in acht stenen blokken, waaronder de aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. van de boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.. Bovenaan vertonen de muren een verhoging met uitsprongen die overeenstemmen met het volume van de vestibule; deze verhoging wordt op de gevel doorkruist door de verlenging, in een hardstenen band, van de hollijsten van de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en is versierd met een gegraveerde spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met de naam van de betrokken medische dienst. De metalen leuning van de buitentrap heeft verticale staven.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., met stenen verdelingen, is in de oorspronkelijke geest is gerenoveerd en had vroeger een schuifraam aan de onderkant. De meeste ruiten werden verdeeld door een, twee of drie verticale roedenDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. – de grote vleugels hadden er twee rond een grote ruit in het midden, de smalle vleugels hadden er geen. De heel brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. hadden verticale vleugels, met of zonder bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden..
Interieur
De gebouwen zijn binnenin helemaal herwerkt. In het geneeskundegebouw is enkel een trap bewaard; hij is bekleed met grijs granitoBedekking met veelkleurige (marmer)stukjes, gebed in cementmortel, die na verharding glanzend wordt geschuurd., het bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. en de overloop zijn versierd met een dambordpatroon in zwart en wit marmer en de leuning is analoog aan die van de buitentrappen. In dit gebouw zijn de beglaasde wanden van de ziekenkamers gedeeltelijk gereconstrueerd.
De twee gebouwen zijn identiek volgens spiegelbeeldschema. Ze hebben één bouwlaag op een half souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. en verscheidene uitsprongen en schuine vlakken, op een plattegrond met een gecombineerde L- en T-vorm. In het midden van de noordwestelijke voorzijde bevindt zich een uitspringend toegangsvolume. De lange balk van de T, die door een centraal trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. wordt overspannen, wordt door twee vierkante paviljoenen geflankeerd, terwijl het volume achteraan, links of rechts terugwijkend, een korte vernauwing vóór een rechthoekig paviljoen vertoont. De twee voorste hoeken van het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. zijn breed opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. door middel van een koer met trappen. Het toegangsvolume heeft een licht hellend zadeldakDak met twee hellende dakvlakken. dat wordt doorkruist door het overlangse glazen dak van een gang (thans gewijzigd); de overige daken zijn platte daken met stenen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust..
In 1964 werd een gedeelte van het linkerpaviljoen van het gebouw voor kindergeneeskunde verwijderd en vervangen door een vleugel die architect Robert Puttemans voor het Centrum voor Traumatologie en Readaptatie (CTR) ontwierp. Na 1971 werd het heelkundegebouw uitgebreid met een L-vormige annex op de achtergevel.
Oorspronkelijke binnenindeling
Kindergeneeskunde (I)
Het toegangsvolume omvat een vestibule en twee zalen, de ene voor consultaties, de andere een wachtzaal, allemaal achthoekig. Dan volgen, langs de gang onder glazen dak, de kantoren van het diensthoofd en van de hoofdverpleegster. De gang leidt naar de vleugel met de kamers. Daarlangs loopt, aan de voorgevel, een doorgang die wordt doorkruist door het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. dat leidt naar het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. en naar het dak, aangevuld met een groot terras achteraan. Links leidt de gang naar een deur met trappenpartij.
Alle scheidingswanden van de kamers en de gang zijn beglaasd om permanent toezicht op de zieken mogelijk te maken. Het linkerpaviljoen wordt bijna volledig door een speelzaal-refter ingenomen, het rechterpaviljoen door een verpleegsterkantoor en het kantoor. Het terugwijkende paviljoen bevat een melkkeuken aan elke zijde van een sterilisatieruimte.
Het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. heeft dezelfde plattegrond als de benedenverdieping en staat via een trap in verbinding met de twee binnenplaatsen; het bevat hoofdzakelijk laboratoria en de “collecties” van de dienst.
Kinderheelkunde (H)
Het gebouw is volledig vergelijkbaar met dat van de medische dienst, maar dan omgekeerd. Het terugwijkende rechthoekige paviljoen wordt hier ingenomen door twee operatiezalen, het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. bevat, naast de laboratoria en de “collecties”, een orthopediezaal en een massagezaal.
Opstanden
De twee paviljoenen zijn hoofdzakelijk in witgetinte baksteen opgetrokken, met decoratieve effecten in oranjerode baksteen. Hardsteen is gebruikt voor de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., voor de verdelingen van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. en voor hun vensterbanken, en voor de voetstukken en dekplatenNatuurstenen of keramische plaat, op bijvoorbeeld een geveltop, om het onderliggend metselwerk tegen regen te beschermen. van de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. van de terrassen. De hollijst van de houten kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is gemaakt van similiBepleistering ter imitatie van natuursteen..
De muren aan de binnenplaats van het halve souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. zijn, in de trant van een onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen., volledig in hardsteen opgetrokken, met muuropeningen bekroond door een onregelmatig uitgesnedenVerdiept aanbrengen, beitelen,… lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. De overige sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. zijn versierd met enkele lagen steen gevolgd door een registerVensterstrook in een topgevel. van oranjerode bakstenen met een streep witgetinte bakstenen, een band in steen en, boven twee lagen witgetinte bakstenen, een laag oranjerode bakstenen. Deze sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. zijn opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. met enkele kleine keldervensters.
Oranjerode bakstenen verlevendigen ook de hoeken van het gebouw, de stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. van de muuropeningen en de borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Op die laatste vormen ze een oranjerood kruis, terwijl de friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). onder de kroonlijstenStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). is versierd met een lang dambordpatroon in de twee kleuren.
De meeste muuropeningen op de benedenverdieping, sommige drieledig, zijn steekboogvormig en worden verdeeld door een kruisraam of een onregelmatig uitgesnedenVerdiept aanbrengen, beitelen,… tussendorpelStenen dorpel die een deur of venster horizontaal in tweeën deelt.. De brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. van de melkkeuken en van de operatiezalen zijn voorzien van een I-balkIJzeren latei met I-profiel..
De hoofddeur wordt beschermd door een metalen markies1. Beglaasde metalen of houten afdak; 2. Opvouwbaar zonnescherm boven raam of deur. met vier korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken. verankerd in acht stenen blokken, waaronder de aanzetstenenGeprofileerd of versierd blok (natuur)steen waarop een boog of een strek steunt. van de boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.. Bovenaan vertonen de muren een verhoging met uitsprongen die overeenstemmen met het volume van de vestibule; deze verhoging wordt op de gevel doorkruist door de verlenging, in een hardstenen band, van de hollijsten van de kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en is versierd met een gegraveerde spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met de naam van de betrokken medische dienst. De metalen leuning van de buitentrap heeft verticale staven.
Het raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., met stenen verdelingen, is in de oorspronkelijke geest is gerenoveerd en had vroeger een schuifraam aan de onderkant. De meeste ruiten werden verdeeld door een, twee of drie verticale roedenDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. – de grote vleugels hadden er twee rond een grote ruit in het midden, de smalle vleugels hadden er geen. De heel brede venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. hadden verticale vleugels, met of zonder bovenlichtBovenste gedeelte van een raam- of deurkozijn, gescheiden door een dwarsregel; soms voorzien van glas-in-lood en/of roeden..
Interieur
De gebouwen zijn binnenin helemaal herwerkt. In het geneeskundegebouw is enkel een trap bewaard; hij is bekleed met grijs granitoBedekking met veelkleurige (marmer)stukjes, gebed in cementmortel, die na verharding glanzend wordt geschuurd., het bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. en de overloop zijn versierd met een dambordpatroon in zwart en wit marmer en de leuning is analoog aan die van de buitentrappen. In dit gebouw zijn de beglaasde wanden van de ziekenkamers gedeeltelijk gereconstrueerd.
Bronnen
Archieven
Archief van het OCMW van
de Stad de Brussel/Werken ziekenhuisinstellingen, Brugmann Ziekenhuis.
SAB/OW 84318 (1964), 88168 (1970), 85995 (1971), 84341 (1972), 86170 (1975).
Werken
HEUSQUIN, CH., L’Hôpital Brugmann de l’Assistance Publique
de Bruxelles, Commissie van Openbare Onderstand van Brussel, Brussel, 1930.
HORTA, V., Hôpital Brugmann à Jette-Saint-Pierre, Administratie der Godshuizen en Hulpen van
Brussel, s.d.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
Avenue Ernest Masoin, 4' class='thumb'>
Avenue Ernest Masoin, 4' class='thumb'>