Neptunium

ModernistischHet modernisme duidt elke architectuur aan die getuigt van een streven naar innovatie door middel van een uitgepuurde vormentaal. De zuiverste vorm, die vaak wordt aangeduid als de internationale stijl, wordt gekenmerkt door een rationele plattegrond, eenvoudige geometrische vormen, een draagstructuur (vaak in beton) met een plat dak, lichte wanden en het gebruik van moderne materialen (industriële materialen zoals gewapend beton, staal, glas). Hoewel maar weinig gebouwen de zuiverheid van de internationale stijl bereiken, drukken vele modernistische bouwwerken toch een duidelijk verlangen tot rationalisering uit. Kenmerkend zijn regelmatige bakstenen bekleding, sobere volumes en sterk gereduceerde decoratie. Het modernisme zal wereldwijd diverse architectuurstromingen beïnvloeden. Modernisme van het interbellum Periode: ca. 1920 – 1940 In Brussel is het modernisme van het interbellum soms moeilijk te onderscheiden van de art deco (zie “pakketbootstijl”), vooral in de beginfase van de stroming: hoewel met nieuwe bouwkundige vormen wordt geëxperimenteerd, blijft er nog een duidelijke gehechtheid aan het ornamentale gebruik van traditionele materialen. De rode draad van het modernisme bestaat uit de soberheid van de vormen, het gebruik van vensterregisters of liggende rechthoekige vensters en de afwezigheid van decoratie. De geaccentueerde horizontale voegen (of schaduwvoegen), de platte daken en de vensters die op het gevelvlak aansluiten zijn evenzeer kenmerkend voor de stijl. Naoorlogs modernisme Periode: ca. 1940 – 1960 Het naoorlogse modernisme (jaren 1940-1960) is herkenbaar aan verschillende karakteristieke elementen: een gevelindeling met een sobere esthetiek (eenvoudige lijnen, geen ornamenten), grote gevelopeningen die door het glas het natuurlijke licht en het gevoel van openheid versterken alsook de keuze en toepassing van materialen, zoals zichtbare baksteen, breuksteen en metaal. Deze architectuur verwerkt in sommige gevallen subtiele details, zoals reliëfspel in het metselwerk, omlijstingen van gevelopeningen in natuursteen en/of uitgevoerd in uitspringend metselwerk, kordons in natuursteen die de verdiepingen benadrukken en soms een decoratief bas-reliëf. Gevelopeningen worden zeer vaak als vensterregisters (vensterstroken) uitgevoerd, soms met metalen vensterleuning (met een sober en functioneel ontwerp, zonder overbodige details, gericht op het gebruiksgemak). Voor eengezinswoningen wordt vaak gekozen voor de bel?etagetypologie, aangezien in die periode de auto toegankelijker wordt. Ludiek modernisme, ook wel Expo 58-stijl genoemd Periode: ca. 1950 – 1965 Het ludiek modernisme of de expostijl (soms ook Robbedoesstijl, naar de stripreeks waarin dergelijke woningen in die periode figureerden), dankt zijn naam aan de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel. Het is een kortstondige tendens binnen het modernisme die zich ontwikkelt eind de jaren 1950 en verdwijnt begin de jaren 1960. De Expo 58?stijl weerspiegelt het optimisme van die periode en geeft het functionalisme een menselijke toets door een nieuwe vormentaal te introduceren, die onder meer bestaat uit V?kolommen, uitstekende kroonlijsten en luifels, boemerangvormige deurklinken, zigzagvormige borstweringen, stervormige motieven, gekleurde sandwichpanelen en decoratief latwerk. De stijl hanteert graag diagonale lijnen, onregelmatige, hoekige of gebogen vormen. De toegepaste structuren zijn licht (de draagstructuur wordt vaak zichtbaar gelaten) en de kleuren zijn dikwijls levendig en contrastrijk. De voorkeur gaat uit naar moderne materialen zoals beton, metaal en grote glaspartijen. In Brussel kent de tendens een groot succes in de wijken van de stadsrand die tegen het einde van de jaren 1950 worden ontwikkeld. Laat modernisme Periode: ca. 1970-1980 Tijdens de jaren 1970 en 1980 haalt de residentiële architectuur de mosterd bij de uiteenlopende tendensen van die periode. In het late modernisme zijn niet alleen de basisprincipes van het modernisme terug te vinden (rationaliteit, eenvoudige volumes, weinig ornamenten, functionele organisatie van de ruimte), maar ook elementen van het brutalisme (leesbaarheid van de structuur en benadrukking van ruwe materialen). Toch worden die principes verzacht door toegevingen die de wens weerspiegelen om moderniteit te verzoenen met de verwachtingen van de middenklasse, die geeft om comfort en streeft naar inpassing in het bestaande stadsweefsel. In die laat modernistische realisaties staan zichtbare (ruwe) baksteen, het samenspel van open en gesloten vlakken (blinde muren en glaspartijen), insprongen en hoogteverschillen en sobere kubusvormige volumes centraal. Bepaalde contextbepalende elementen worden ingewerkt, zoals hellende daken met dakpannen in residentiële wijken. Ook daken lenen zich tot spelen met in- en uitsprongen, hoogteverschillen, open en gesloten vlakken. In appartementsgebouwen krijgen de gevels ritme aan de hand van prefabmodules en brede balkons met metalen en glazen borstweringen (rookglas). Het Brusselse laat modernisme van de jaren 1970-1980 kan dan ook worden gezien als een fase van rationalisering en verspreiding van het modernisme, toegepast op een breed scala aan residentiële typologieën. Het getuigt van een periode waarin architectuur tegelijk praktisch, economisch en modern wilde zijn en zich tevens wilde verankeren in een lokale materialiteit en in vormen aangepast aan het dagelijkse gebruik. Dat erfgoed, dat niet spectaculair is en soms als strak wordt beschouwd, vertegenwoordigt niettemin een essentiële fase in de evolutie van het Brusselse stadslandschap en luidt de overgang in tussen het naoorlogse klassieke modernisme en de opkomst van het postmodernisme in de jaren 1980. zwembad in pakketbootstijl1930 – 1940. De pakketbootstijl ontwikkelt zich op het einde van het interbellum als een laatmodernistische architectuurstroming die voortbouwt op de art deco en geleidelijk evolueert naar een meer functionele, gestroomlijnde vormentaal. De stijl ontleent haar naam en vormentaal aan de trans-Atlantische oceaanliners, die in dezelfde periode hun technologische en economische hoogtepunt bereiken. Iconische rederijen zoals de Red Star Line in Antwerpen en prestigieuze pakketboten als de Île-de-France en de Normandie belichamen deze moderniteit en vooruitgangsgedachte. De pakketbootstijl wordt gekenmerkt door een uitgesproken nadruk op horizontaliteit en afgeronde volumes. Hoekpartijen worden vaak afgewerkt met gebogen erkers of afgeronde balkons, wat de indruk van aerodynamiek en beweging versterkt. De gevels zijn doorgaans uitgevoerd in baksteen met schaduwvoegen, vaak gecombineerd met bepleisterde gevelvlakken om het lineaire karakter te benadrukken. Typische elementen zijn: brede, doorlopende vensterregisters of bandramen, patrijspoortvensters, sterk overkragende betonbanden en daklijsten, platte daken, soms met dakterras, vlaggenmasten en metalen buisleuningen en afgeronde hoekramen of -balkons. Naast de formele gelijkenissen speelt ook het idee van modern comfort een rol: centrale verwarming, liften, ingebouwde garages en functioneel ingerichte plattegronden maken deel uit van het vooruitstrevende woonideaal dat de stijl uitdraagt. In Brussel vindt de pakketbootstijl vooral ingang in de eerste en tweede kroon, waar tijdens het interbellum intensieve stadsuitbreiding plaatsvindt. De stijl is bijzonder populair in de residentiële architectuur, zowel bij eengezinswoningen als bij grotere appartementsgebouwen, waar hij een modern en kosmopolitisch imago verleent. Ook utilitaire gebouwen worden in deze vormentaal gerealiseerd. Een bekend voorbeeld is het voormalige Nationaal Instituut voor Radio-Omroep (NIR) aan het Eugène Flageyplein in Elsene ontworpen door Joseph Diongre, dat met zijn afgeronde hoeken en horizontale geleding een uitgesproken nautische uitstraling bezit., ontworpen door gemeentelijke architect Laurent Senterre in 1950, gesigneerd en gedateerd links op de benedenverdieping “L. SENTERRE / ARCHITECTE / 1957”.

Geschiedenis

Het Neptunium staat op de plaats van het oude gemeentelijke slachthuis, gebouwd in 1865 en kort na de Eerste Wereldoorlog gesloopt. Van dit complex blijven enkel nog een paar bakstenen gebouwen aan de achterzijde van het terrein over. Het zwembad vervangt dat van de Kesselsstraat, dat verouderd was geworden. Het was onder impuls van schepen van Openbare Werken en Handel Emile Xhignesse dat het project vanaf 1946 van start ging. Er werden verscheidene reizen ondernomen om de jongste verwezenlijkingen op dit gebied in binnen- en buitenland te bestuderen. Nadat de plannen tweemaal waren herwerkt, werd de eerste steen van het nieuwe complex op 22.05.1950 gelegd, en de installaties werden op 17.12.1957 ingehuldigd. Het interieur van het gebouw werd versierd met verscheidene kunstwerken waarvoor een openbare wedstrijd was uitgeschreven. Vooral in de jaren 1970 en 1990 werden diverse renovaties uitgevoerd om het complex in stand te houden en het te uit te rusten met moderne installaties zoals jacuzzi's en sauna's, en een nieuw dak.


Beschrijving

Het complex bestaat uit een volume met rechthoekige plattegrond waarin zich het grote zwembad bevindt, onder een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. met een groot daklicht. Het wordt geflankeerd door hoekpaviljoenen met daarin de trappen en de sanitaire voorzieningen, die zich achteraan bevinden, in een lager volume waarin zich het kleine bad bevindt, alles onder een plat dak. Aan de straatkant wordt het hoofdvolume verborgen door een breder en ondiep toegangsvolume, ook onder plat dak. Langs de zuidgevel, voormalig terras-solarium, thans overdekt door een glazen afdak met een halve koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis..

Buitenkant

In tegenstelling tot de andere gevels, die met cement zijn bekleed, heeft het toegangsvolume een heel verzorgde gevel. Hij is symmetrisch en monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. en omvat drie bouwlagen, de benedenverdieping in hardsteen en de verdiepingen bekleed met platen witsteen. Centraal, portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met vijf gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. deuren met gemeenschappelijke tussendorpelStenen dorpel die een deur of venster horizontaal in tweeën deelt. en lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt., geflankeerd door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met geprofileerde bekroning. Aan weerszijden hiervan, vijf venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., die aan de zijkanten smaller; links is een van de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. tot winkelpui verbouwd. Aan de uiteinden, brede inrijpoorten geflankeerd door zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.. Verdiepingen in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden., voorzien van vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters. die het horizontale karakter van het geheel beklemtonen. Centraal, hoger gevelvlak met zeven hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. waarop bronzen masten zijn bevestigd. Koperen schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ...  bewaard; beglaasde deuren met gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. buisvormige stootstangen. Deuren van de inrijpoorten in hout.


Interieur

In het toegangsvolume, hal met vloer van rood en wit marmer gevat in metaal, en witstenen lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, …, onder plafond met opengewerkteOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. caissons. Op de achtermuur, grote compositie van mozaïek van Muranoglas van Géo de Vlamynck, gemaakt in 1956. Om de bezoekers te overtuigen van de heilzame werking van het zwemmen, overeenkomstig de voorschriften van de openbare wedstrijd, toont deze mozaïek een groep van drie najaden, rechts, tegenover drie baders, links. In het midden bevindt zich een beeldhouwwerk in gedreven koper van Stan Hensen naar een ontwerp van Géo de Vlamynck. Centraal op de eerste verdieping, verlicht door de hoge venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., een bar – oorspronkelijk ook deels bestemd als refter voor scholieren – met bewaard plafond met keellijsten en de beglaasde deuren met boemerangvormige klinken; gymnastiekzaal op de tweede verdieping. In de linkerhoek van dit volume, twee appartementen, oorspronkelijk dat van de directeur en dat van de conciërge, terwijl de rechte hoek werd ingenomen door de badzalen, op de eerste verdieping thans een sauna.


In het hoofdvolume, benedenverdieping voorbehouden voor de kleedhokjes en de bergvakken, evenals voor de technische lokalen. Op de eerste verdieping, groot bad van 33,33 x 16 meter, toen de Olympische norm. Via patrijspoorten kan de staat van het bad worden gecontroleerd. Langs het bad, rijen kleedhokjes met dubbele ingang, bekleed met crèmekleurige keramiek en voorzien van een raampje, gelijkvloers; de andere liggen aan de drie zijden van een mezzanine voorzien van een klimmende bankenrij. Een tweede galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. met dezelfde vorm dient uitsluitend als bankenrij. Metalen leuningen op elke bouwlaag. Op de zuidgevel, pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) rond hoge muuropeningen waarvan het oorspronkelijke raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met schuifraam elektrisch werd ingekanteld in het onderste gedeelte, om het bad zo wijd mogelijk op het terras-solarium te kunnen openen. Plat plafond voorzien van een doorschijnend daklicht, oorspronkelijk gemaakt van banden glas in een hoek van 45 graden.

In het volume achteraan, klein bad van 8 x 16 meter dat op de eerste verdieping in verbinding staat met het groot bad en is versierd met een granieten beeldhouwwerk van René Harvent dat een zeeleeuw voorstelt. Schoolvestiaires op de tweede verdieping.


In de hoekpaviljoenen vooraan, trappenhuizenGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. met een vloer in hetzelfde marmer als dat van de hal. Volle leuningen met buisvormige metalen handlijstGeprofileerde lijst op een borstwering of tegen een muur bevestigd, waaraan men zich met de hand kan vastgrijpen. rustend op elementen versierd met golven. In de paviljoenen achteraan, trappen in granitoBedekking met veelkleurige (marmer)stukjes, gebed in cementmortel, die na verharding glanzend wordt geschuurd. en lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … in witte tegels; buisvormige handlijstGeprofileerde lijst op een borstwering of tegen een muur bevestigd, waaraan men zich met de hand kan vastgrijpen..

De meeste voorzieningen, sommige meubels en zelfs de opschriften met hun typische schrift van het complex zijn bewaard. Deze elementen zijn overwegend door architect Laurent Senterre ontworpen.