Fabriek en Villa Tackels

Geheel gevormd door een villa in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl en aanpalende fabriek (in R. Fraeymanstraat), ontworpen vanaf 1908 in opdracht van de industrieel Paul Tackels. De fabriek voorzag in de productie van ‘fabrique de plaques, papiers et produits pour la photographie. Papiers au Gélatine-Bromure, Citrae et Celloïdine. Spécialité de Cartes Postales'.

Het complex werd op een terrein gebouwd met dalend verloop naar de Remi Fraeymanstraat. De villa van de eigenaar springt in ten opzichte van de rooilijn van de Pierre Delacroixstraat en heeft een grote voortuin. De erachter gelegen voormalige fabriek besloeg bijna de hele onpare kant van de Rémi Fraeymanstraat. Door de helling van het terrein tussen beide straten kon de villa letterlijk op het centrale gedeelte van de fabriek worden gebouwd. Vanaf 1908 werden verschillende bouwaanvragen ingediend voor de bouw en aanpassing- of vergrotingswerken van de fabriek, toen enkel nog toegankelijk via de Drybunder of later David Van Beverstraat.


Villa (Pierre Delacroixsstraat 6-10)
Verzorgde voorgevel met symmetrische compositieTypische gevelopstand bestaande uit drie gelijke traveeën; in Brussel komt dit geveltype vaak voor met drie bouwlagen volgens verkleinende ordonnantie; de centrale travee wordt in vele gevallen rijker uitgewerkt en benadrukt door haar licht te laten uitspringen en/of door één of meerdere balkons; het grondplan bestaat over het algemeen uit een aaneenschakeling van kamers. met renaissance-elementen. Bakstenen gevel met elementen in hardsteen en witsteen en met banden in similiBepleistering ter imitatie van natuursteen. op een sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. van breuksteenMetselwerk bestaande uit brokken onregelmatige natuursteen. van groene steen. Twee bouwlagen en drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Meeste muuropeningen met dubbel kruiskozijn of met dwarsregelEen dwarsregel deelt het kozijn van een deur of raam horizontaal op. onder lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. of steekboogBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster., geritmeerd door natuurstenen neggenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel. in rusticaIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen).. Centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) bekroond met indrukwekkende topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt.; op benedenverdieping uitbouw met grote steekboogvormige deuropeningen, en bekroond door terras met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. tussen postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering..
Linkertravee geflankeerd door hoektorentje van een bouwlaag bekroond door terras met gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Schuine traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) op verdieping onder dak met wolfeindZadeldak waarvan de nok niet tot de geveleinden doorloopt, maar met korte driehoekige eindschilden (wolfeinden) wordt afgewolfd.; glasdeurDeur waarvan het grootste deel uit glas bestaat.. Rechts groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met onderverdelingen voor trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht..
De achtergevel, uitgevend in Rémi Fraeymanstraat, is eenvoudig bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. zoals fabrieksgevel. Voor zijn verdeling in drie appartementen in 1927, bevonden de leefruimten zich op de benedenverdieping en de slaapkamers op de verdieping. De hoofdingang bevond zich in de rechterzijgevel, waar een hal geflankeerd werd door een grote trap.

Voormalige fabriek (Rémi Fraeymanstraat 13 tot 21)

Overblijfselen van de fabriek welke oorspronkelijk de ganse onpare zijde in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. nam. Dit gebouw stond haaks op voormalige chemin n°23 [pad nr. 23], de huidige David Van Beverstraat; de inkom van de fabriek en de conciërgewoning lagen in deze straat (huidige David Van Beverstraat nr. 27 en 29, zie deze straat). De ateliers bevonden zich alleen op de benedenverdieping, die vrijwel de hele lengte van de huidige R. Fraeymanstraat innam van nr. 3 tot 31.


De industriële activiteit werd hier ongeveer vijftien jaar uitgeoefend. Vanaf 1923 zal projectontwikkelaar Laurent Crombé verschillende bouwaanvragen indienen ter verbouwing van de fabriek tot verschillende woningen. Een deel van de fabriekslokalen wordt verbouwd tot 3 woningen (nr. 3, 5 en 7). In 1924 wordt de rest van het gebouw verdeeld in loten door L. Crombé die er in 1925 door de architect Henry Nagels, zeven werkmanswoningen van laat bouwen (nr. 9, 11 en 23 tot 31). Het plan van deze woningen is rudimentair: op het gelijkvloers een grote kamer gescheiden van de keuken door een trap, parallel met weg, welke naar de verdieping leidt, waar zich twee kamers bevinden.

Op de nr. 13 tot 21 is nog de sobere, door pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. geritmeerde gevel van de fabriek herkenbaar. Op de nr. 17-21 is oorspronkelijke bouwhoogte van de fabriek herkenbaar.