De Onze-Lieve-Vrouw van Lourdeskapel en - grot

Onze-Lieve-Vrouw van Lourdeskapel in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl in opdracht van abt Michel Swalus en architect Chrétien Veraart, 1913. Aan linkerzijde van de kapel bedevaartsoord met replica van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdesgrot ontworpen door Moens en aannemer Grégoire, 1915 en tuin met 14 kruiswegstaties, 15 rozenkranskapellen en een calvariekruis, ontworpen door het rotseerbedrijf Arthur Tondeleir en zoon, 1930.

Geschiedenis
De forse bevolkingsstijging van de Essegem- en Pannenhuiswijken leidde tot de nood aan een nieuwe parochie met kerk. Op vraag van kardinaal Mercier werd Abt Michel Swalus verantwoordelijk gesteld voor de creatie van deze nieuwe parochie die in 12.10.1913 officieel werd opgericht ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Lourdes. Hetzelfde jaar werd een tijdelijke kerk gebouwd naar ontwerp van architect Chrétien Veraart en door de aannemer C. De Coster. Tot 1924 was de parochie afhankelijk van Onze-Lieve-Vrouw van Laken, daarna is ze zelfstandig geworden.

Na amper 20 jaar werd de tijdelijke kerk reeds te klein bevonden en werden plannen gemaakt voor een nieuwe, grotere kerk. Kort na de Tweede Wereldoorlog, op 09.05.1948 werd de eerste steen gelegd van dit nieuwe cultusgebouw dat zich langs de Charles Woestelaan bevond (zie Onze-Lieve-Vrouw van Lourdeslaan 30b) en op 09.05.1954 werd het gebouw ingewijd door kardinaal Suenens. De tijdelijke kerk werd omgevormd tot kapel van de Lourdesbedevaart.

Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog trok de Mariadevotie een groot aantal mensen aan die bescherming vroegen voor hun soldaten. Abt Swalus besliste hierop om een kunstmatige grot te laten oprichten op een braakliggend terrein aan de linkerzijde van de tijdelijke kerk. Op 15.08.1915 of de feestdag van Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart werd de bedevaartsoord ingehuldigd door kardinaal Mercier. De grot is een quasi replica van de grot van Massabielle bij Lourdes en werd ontworpen door Moens. Het beeld van de Heilige Maagd is zoals in Massabielle in een rotsspleet geplaatst en onder dit beeld bevindt zich een authentieke steen van Massabielle. Aan de voet van de grot bevindt zich een beeld van de knielende Heilige Bernadette aan wie de Maagd Maria verscheen in 1858. Het marmeren altaar in de grot bevat het wapenschild van België en de initialen van koning Albert I en koningin Elisabeth die het cultusobject schonken.

In 1930 breidde het bedevaartsoord verder uit met een tuin waarin een kruisweg werd aangelegd op een cirkelvormige wandeling met 15 rozenkranskapellen en verschillende beelden. De wandeling leidt via een kunstmatig aangelegde berg naar het calvariekruis dat zich bovenop de Lourdesgrot bevindt. Het rotseerbedrijf Arthur Tondeleir en zoon, die gespecialiseerd was in tuinkunstornamentiek en religieuze werken in cementrustiek en rocaille1. Schelp- of rotsachtig, asymetrisch ornament, waaraan rococo haar naam dankt. - 2. Tuinfolies of rotsachtige tuinconstructies., ontwierp dit geheel. Het bedrijf was vooral bekend voor de befaamde bidstaties in het Mariapark van Averbode.