Zuidertoren

Groot ensemble van kantoren i.o.v. de Rijkskas voor Werknemerspensioenen, 1961. Bouw geleid door groep van architecten (René Aerts, Paul Ramon, Adrien Bressers, A. Van Acker, Marcel Lambrichs en Jean Van Doosselaere) en ingenieurs (studiebureau A. Lipski) aanvankelijk voorgezeten door Yvan Blomme maar na zijn dood opgevolgd door Jean-François Petit, bijgestaan door Jean Hendrickx.

Omvat drie gebouwen: vierkante toren van 150 m hoog, klein volume van één bouwlaag dat ingang van toren vormt, en veelhoekig gebouw met vier bouwlagen. Twee laatste met toren verbonden door loopbrug over private straat. Ensemble heeft volume van ca 375.000 m³.

Toren met 38 bouwlagen en drie ondergrondse bouwlagen. Om een zo groot mogelijke kantoorruimte te creëren, zijn de dienstruimtes (liften, trappen, vestiaires, sanitair en archieven) samengebald in het midden van de toren. Deze vierkante kern met een metalen geraamte en bekleed met beton, vormt tevens de enige dragende pijler1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) van heel het complex. Haar funderingsplaat bevindt zich 9 m onder straatniveau. Elke vloerplaat steunt op vier voorgebogen dragende liggers, zgn. Preflex-liggers, ontwikkeld door ingenieur A. Lipski.


Om de uiteinden van de vloerplaten niet te belasten, ontwierpen de architecten een lichte gordijngevelNiet dragende gevel, meestal bestaande uit een opeenstapeling van vensterregisters. met uitspringende stalen en aluminium stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust., polyester raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. met dubbel glas en donkergekleurde borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. in GlasalKunststoffen gevelplaat, bestaande uit een isolerende kern tussen twee platen (vandaar 'sandwich'). Bekendste uitvoering, Glasal, gemaakt op basis van cement en versterkingsvezels, met een glad zijdeglans oppervlakte en verkrijgbaar in een tiental verschillende kleuren.. De oorspronkelijke gordijngevelNiet dragende gevel, meestal bestaande uit een opeenstapeling van vensterregisters. werd in 1993 door architecten Michel Jaspers, R. en H. Mahieu vervangen door spiegelglazen variant in postmodernePeriode: ca. 1975 – 2000 Het postmodernisme zet zich af tegen de modernistische en functionalistische soberheid. Het ornament wordt opnieuw in ere hersteld als drager van betekenis. Het postmodernisme tracht de abstracte functionele architectuur een menselijk gezicht en karakter te geven en wil een zekere vertrouwdheid tot stand brengen, soms dankzij een referentie naar historische architectuur. De formele elementen uit het verleden (classicisme, art deco, Wiener Secession enz.) worden op een hedendaagse manier geherinterpreteerd, vaak met een toets ironie of humor (bijvoorbeeld door overdrijving): frontons, bogen, kolommen, pilasters, torentjes,… Voor prestigearchitectuur wordt opnieuw naar natuurlijke materialen zoals steen en marmer gegrepen, die dan met glas (spiegelglas) en roestvrij staal worden gecombineerd. In projecten met een beperkter budget zijn de gebruikte materialen minder luxueus (betonblokken, gekleurd metaal). In Brussel is postmodernisme terug te vinden zowel in bedrijfsarchitectuur (flagship buildings) als in openbare gebouwen (scholen, crèches, overheidsgebouwen) of in winkelcentra … stijl met tal van lichtgekleurde horizontale banden.

Sokkel van toren bekleed met lichtgrijs gepolijst graniet en aan oost- en westgevel telkens voorzien van een monumentaalZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten., geometrisch fonteinbeeld. Beelden spelen tevens rol in koeling van water van klimaatsregeling, dat naar een groot bekken wordt afgeleid; ontworpen door Jacques Moeschal en Jean-Pierre Ghysels, die in 1966 ex æquo wedstrijd wonnen georganiseerd door Staatskas. Beeld van Jacques Moeschal is van roestvrij staal, dat van Jean-Pierre Ghysels van platen geslagen koper.


Toegangsvolume oorspronkelijk ook bekleed met graniet, maar grondig gerenoveerd in postmodernePeriode: ca. 1975 – 2000 Het postmodernisme zet zich af tegen de modernistische en functionalistische soberheid. Het ornament wordt opnieuw in ere hersteld als drager van betekenis. Het postmodernisme tracht de abstracte functionele architectuur een menselijk gezicht en karakter te geven en wil een zekere vertrouwdheid tot stand brengen, soms dankzij een referentie naar historische architectuur. De formele elementen uit het verleden (classicisme, art deco, Wiener Secession enz.) worden op een hedendaagse manier geherinterpreteerd, vaak met een toets ironie of humor (bijvoorbeeld door overdrijving): frontons, bogen, kolommen, pilasters, torentjes,… Voor prestigearchitectuur wordt opnieuw naar natuurlijke materialen zoals steen en marmer gegrepen, die dan met glas (spiegelglas) en roestvrij staal worden gecombineerd. In projecten met een beperkter budget zijn de gebruikte materialen minder luxueus (betonblokken, gekleurd metaal). In Brussel is postmodernisme terug te vinden zowel in bedrijfsarchitectuur (flagship buildings) als in openbare gebouwen (scholen, crèches, overheidsgebouwen) of in winkelcentra … stijl en voorzien van grote gebogen luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak..

Polygonaal gebouw nu volledig bekleed met glasstructuur. Oorspronkelijk volledig opengewerkteOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. benedenverdieping met fijn metalen schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... . Uitkragende middelste bouwlagen waren bekleed met panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. lichtgrijs graniet en waren aan uiteinden opengewerktOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. door lange vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters.. Hoogste bouwlaag was blindZonder opening; blind venster, schijnopening. en lag onder breed uitstekende kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). en plat dak.


Motivering erfgoedwaarden
Artistieke waarde
Kantoorgebouw met twee kunstwerken op beide zijden van de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. van de toren. De kunstwerken fungeren als fonteinen. De twee ex aequo winnaars van de artistieke wedstrijd realiseerden hun kunstwerken in een verschillend materiaal: Jacques Moeschal (1913-2004) in roestvrij staal en Jean-Pierre Ghysels (1932-2024) in geslagen koperplaten.

Historische waarde
Het kantoorgebouw is representatief voor de Brusselse stedelijke ontwikkeling van de jaren 1950-’60. Een periode van ‘verbrusseling’ waarbij oudere architectuur afgebroken wordt voor grote kantoorgebouwen (zie straatnotitie). Het is gebouwd in de jaren 1960, de periode na de oorlog waarin vooral opgekeken werd naar het leven in de Verenigde Staten. In de architectuur wordt zo het voorbeeld van de hoogbouw met de lichte gordijngevelsNiet dragende gevel, meestal bestaande uit een opeenstapeling van vensterregisters. gevolgd.

Landschappelijke waarde
Het kantoorgebouw heeft een contextuele waarde omdat het deel uitmaakt van een stedelijk panorama. Met zijn hoogte van 150m en 38 verdiepingen is de toren het hoogste gebouw van België. Het is een Brussels landmark, waardoor men zich makkelijk kan oriënteren.

Stedenbouwkundige waarde
Het kantoorgebouw heeft een contextuele waarde omdat het een herkenningspunt is in het stedelijk landschap. Het is strategisch gelegen naast het Zuidstation, en sinds de jaren ’80 ook aan de uitgang van het metrostation.
Het gebouwencomplex omvat een volledig (driehoekig) bouwblok maar tracht de impact van de bebouwing aan straatniveau te beperken. De sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met de kunstwerken en de bassins geven de omgeving het aspect van een plein, een publieke ruimte. Het paviljoen dat dienst doet als toegang is laag gehouden en geeft daardoor veel licht en lucht aan de omgeving. Het achterliggend zeshoekig blok is via een passerelle verbonden met de toren waardoor er een nieuwe (private) straat ontstaat. De verdiepingen van het zeshoekig blok staan ook in overkraging waardoor er meer ruimte vrij komt langs de benedenverdieping.

Technische waarde
Het kantoorgebouw is representatief voor een innovatieve bouwtechniek met Preflexliggers. De toren staat op een sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met een vierkantvormige holle centrale kern, met zijden van 20m, die als een wervelkolom verticaal doorheen het ganse gebouw gaat en zo de enige dragende kolomCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. van de toren vormt. De plateaus rond de centrale kern hebben zijden van 40m, waardoor er 10m overkraging is rond de kern. Structuurtechnisch functioneren de plateaus per paar. Ieder plateau wordt gedragen door vier parallelle voorgespannen balken (Preflexliggers), om de verdieping dwars op elkaar georiënteerd, en heeft vier randbalken. De voorgespannen balken zitten vast aan de centrale kern. Per twee plateaus zijn er steeds twee randbalken die steunen op en twee die opgehangen zijn aan de dwarsbalken van het respectievelijk onderste en bovenste plateau. Om de belasting aan de uiteinden van de overkraging te beperken werd er gekozen voor een lichte gordijngevelNiet dragende gevel, meestal bestaande uit een opeenstapeling van vensterregisters..
De kunstwerken/fonteinen met hun bassin maakten deel uit van het klimaatbeheersingssysteem van het gebouw. Het zorgde voor de afkoeling via het water. Deze zeldzame combinatie koppelt de technische waardeOnder de technische waarde van een onroerend goed kan men het vroege gebruik van een bepaald materiaal of een bepaalde techniek verstaan (ingenieur), ook gebouwen met een constructief of technologisch belang, een technisch hoogstandje of een technologische innovatie kunnen in aanmerking komen. Het kan eveneens industrieel-archeologisch waardevol worden begrepen zoals getuigenissen van verouderde bouwmethodes. Vanzelfsprekend dringt een koppeling zich aan m.b.t. een wetenschappelijke waarde. aan de artistieke.

Wetenschappelijke waarde
Het kantoorgebouw bevat een bijzonder element, namelijk de Preflexliggers. Deze voorgespannen draagbalken zijn uitgevonden door Abraham Lipski (1911-1982) die er een patent op had. Deze ingenieur van Poolse origine werkte reeds voor en tijdens de oorlog in een studiebureau. In 1947 begon hij zijn eigen studiebureau: A. Lipski. Hij realiseerde verschillende werken in gewapend of voorgespannen beton (Parking 58, busstation van het Zuidstation) of in metaal (Zuidstation, Transportpaviljoen op Expo 58), maar hij verwierf vooral bekendheid met zijn Preflexligger met haar uitzonderlijke kwaliteiten zoals stijfheid, weerstand en slankheid. Dit succes bleef niet beperkt tot België, ook in het buitenland liet hij zijn uitvinding onder licentie vervaardigen (Nederland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Zuid-Afrika, Amerika en Australië). Naast de Zuidertoren is ook het Berlaymontgebouw in Brussel een voorbeeld van toepassing van de Preflexligger.