Peter Panschool

Gemeentelijk Scholencomplex Steensstraat, ook wel Peter Panschool.
Modernistisch complex n.o.v. arch. Leon Stynen en Paul De Meyer, 1962 (ontwerp), 1963-67 (uitvoering), 1970-1973 (uitbreiding door verhoging van de vleugels A en B).

Strakke architecturale concept, met spel van horizontale en verticale partijen en open en gesloten volumes, kan ingeschreven worden binnen brutalistischePeriode: ca. 1950 – 1980. Het brutalisme is een stroming die voortkomt uit het modernisme en ontstaat na de Tweede Wereldoorlog. In België ontwikkelt de stroming zich vanaf ca. 1960. Het brutalisme laat zich inspireren door de late werken van Le Corbusier, gekenmerkt door expressieve en rauwe vormen. De stijl benadrukt de eerlijkheid van de architectuur door bouwmaterialen zichtbaar en onafgewerkt te tonen. Kenmerkend zijn zichtbaar metselwerk en ruw beton, waarin vaak de afdruk van de bekisting behouden blijft. De gebouwen hebben doorgaans een massieve en monumentale uitstraling, met repetitieve geometrische vormen en een sober, soms streng karakter. De architectuur is functioneel opgevat en gericht op eenvoud en structurele leesbaarheid. In Brussel wordt de stijl vooral toegepast op kantoor- en appartementsgebouwen, vaak opgevat als grootschalige gehelen, maar ook in kerken - onder meer in de context van het Tweede Vaticaans Concilie - en openbare gebouwen. Het brutalisme kadert in de naoorlogse stedelijke expansie van de tweede kroon van het Gewest, die gepaard ging met een sterke vraag naar moderne en functionele infrastructuur. Hoewel het brutalisme minder vaak voorkomt in individuele woningen en kleinschalige gebouwen, heeft de stijl een belangrijk bijdrage geleverd aan het Brusselse architectuurlandschap van de tweede helft van de 20e eeuw. beweging. Wit beschilderd betonnen complex herbergt kinderbewaarplaats, kleuterschool en lagere school; recent tevens academie voor beeldende kunsten en twee culturele organisaties in ondergebracht.


Situering: gelegen op een hellend terrein tussen Retoricastraat en Steensstraat. Sterk contrasterende inplanting binnen bouwblok met burgerwoningen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl.

Historiek: plannen voor nieuw gemeentelijk scholencomplex op dit terrein, ter vervanging van de school nr. 7 op Waterloosesteenweg, gaan terug tot 1933. In 1952 nam het project een nieuwe start door het uitschrijven van een ontwerpwedstrijd. Tengevolge van fundamentele wijzigingen aan het oorspronkelijk concept werd het bekroonde ontwerp “Duplex” van arch. George Demettre nooit uitgevoerd. Slechts in 1962 werd het definitieve ontwerp van L. Stynen en P. De Meyer goedgekeurd.
Om bouw mogelijk te maken verdwenen talrijke huizen uit XIX, waaronder nr. 25 n.o.v. arch. Prudent Mabbe, 1894 en nr. 27 n.o.v. arch. Hubert Marcq, 1894, (volgens De Keyser, G., 1996).

Opbouw: complex met drie rechthoekige vleugels onregelmatig in U-vorm geschikt rond speelplaats en afgesloten door omheiningmuur.
Eerste vleugel met vier bouwlagen onder dakterras (A), tweede vleugel van zes bouwlagen (B) en derde half verzonken vleugel van één bouwlaag (C). Allen toegankelijk via Retoricastraat en nooduitgang via Steensstraat.

Gevel Retoricastraat samengesteld uit twee haaks t.o.v. elkaar geplaatste rechthoekige volumes, nl. vleugels A en B.
Volume links (A): op benedenverdieping portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met helling naar eerste verdieping (uitgang lagere school) naast zijdelingse toegangspartij (nr. 19), verlicht door groot vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd. en versierd met keramisch paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met bronzen reliëf en opschrift “ECOLE PETER - PAN”, rechtsonder gesigneerd “SIGISMONDI 74”.


Achterwand portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met breed vensterregisterDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters. uit glastegels en poort (nooduitgang), afgesloten door hekken. Gevel op verdiepingen met vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters. en dakterras met pergola.
Volume rechts (B): op benedenverdieping portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. met glazen toegangsdeuren (links naar nr. 13, school Peter Pan en rechts naar nr. 11, kinderbewaarplaats ‘Les Bengalis'), keramisch paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met opschrift “CRECHE LES BENGALIS”. Gevel op verdiepingen doorbroken door enkele muuropeningen.

Gevels koerzijde: muuropeningen met brede en smalle vensterpartijen met georiënteerde tussenschotten. Vleugel B met uiterst links loggia'sOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. en inspringende hoogste bouwlaag met galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden..

Gevel vleugel B, gericht naar Munthofstraat (kribbe): portiek1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. op benedenverdieping, gevel verder belijnd door brede doch smalle vensterregistersDoorlopende horizontale aaneenschakeling van vensters. en onderbroken door hoger volume (trappenhuis) met enkelvoudige muuropeningen.

Gevel Steensstraat: omheiningsmuur sluit het complex af. Gevel van vleugel B met risaliterendeRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. partij doorbroken door enkele smalle muuropeningen voorzien van kubusvormige balkons.


Ruimtelijke indeling: vleugels zijn intern met elkaar verbonden. A en B in de tweede bouwlaag, A en C in de eerste bouwlaag. Enkel kribbe ligt onafhankelijk en heeft eigen toegang.
In vleugels A en B voornamelijk klaslokalen, naast kantoren voor directie en secretariaat, leraarskamer, bibliotheek, nutsvoorzieningen (sanitair, keukens) en circulatieruimtes (gangen en trappenhuizen). GalerijenOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. en loggia'sOverdekte, halfopen ruimte; schaduwrijke inham in de gevel van een gebouw. functioneren als speelplaatsen. Uitbouw op begane grond van vleugel B (kleuterklassen) voorzien van groendaken en heeft in Steensstraat ondiepe uitbouw met trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. (nooduitgang).
In de half verzonken derde vleugel (C) is turnzaal met kleedkamers en douches ondergebracht. Het dak ervan sluit aan op galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. van vleugel A en fungeert als speelplaats. Speelplaats op de begane grond deels geplaveid, deels grasperk met bomen.

Interieur: veelvuldig gebruik van hout voor wanden, ingebouwde kasten in klaslokalen, vloeren bekleed met linoleum of tegels.
Turnzaal met parketvloer, wanden bekleed met hout, plafond in ruwe beton met drie ronde daklichten, kleedkamer volledig bekleed met witte keramische tegels.