Gemeentehuis van Sint-Gillis

Monumentaal gemeentehuis in Franse renaissancestijl, n.o.v. arch. Albert Dumont in samenwerking met arch. Auguste Hebbelinck.

Geschiedenis. Naar het einde van de 19e eeuw was het gemeentehuis in het hart van de gemeente (zie Sint-Gillisvoorplein nr. 1, huidig politiecommissariaat) te klein geworden. Op 28.05.1896 besloot de gemeenteraad daarom in het hart van de nieuwe Zuidwijk een nieuw en waardig stadhuis te bouwen. Uit de twintig ontwerpen voor de architectuurwedstrijd koos men uiteindelijk Consilio manuque n.o.v. Albert Dumont (1853-1920).

De gemeenteraad keurde de plannen op 17.03.1898 goed en besteedde de werken op 01.11.1899 uit aan ondernemer Monnoyer. Reeds bij de aanvang der werken doken er stabiliteitsproblemen op. Het stadhuis zou immers boven een oude zavelgroeve verrijzen. De problemen werden verholpen door de linkervleugel op een betonraster te laten rusten, terwijl het belfort op een betonmassief zou steunen. De eerste steenlegging geschiedde op 02.09.1900. Het gebouw werd uiteindelijk op 24.07.1904 plechtig ingehuldigd. Een commissie, opgericht onder impuls van schepen Morichar, stond in voor de verfraaiing van de gevels met beelden en bas-reliëfs die allegorisch naar het gemeentelijk leven zouden verwijzen. Architect Dumont en kunstenaar Julien Dillens leidden de werken en coördineerden tevens de binneninrichting. Voor de financiering van het rijke interieur putte men uit het daartoe speciaal opgerichte Petermannfonds.

Het stadhuis is als monument beschermd sinds 08.08.1988. Tussen 1990 en 2002 werd het exterieur gerestaureerd onder leiding van arch. Paul Willems en G. Bedoret.


Grondplan. Het symmetrisch opgevat stadhuis is op een hellend terrein gebouwd. Haar symmetrische as valt samen met de stedenbouwkundige as die door de Paul De Jaerlaan en de Jef Lambeauxlaan wordt gevormd. Haar hoefijzervormig grondplan omsluit een binnenkoer die uitgeeft op het Maurice Van Meenenplein. De lange rechthoekige hoofdvleugel (A & B) ligt evenwijdig met de Savoiestraat. Het centraal rechthoekige paviljoen (A) bepaalt met haar risaliterendeRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. gevels het karakter van deze vleugel. Haar hoeken worden gevormd door telkens twee licht vooruitgeschoven paviljoenen, waarbij het ene naar de Savoiestraat (C) reikt, terwijl het andere (D) zich naar de aangrenzende straten wenden (Lombardije- en Arthur Diderichstraat). De koer wordt omsloten door twee gebogen zijvleugels (H) die aan het Van Meenenplein eindigen in vooruitgeschoven rechthoekige paviljoenen (J). In de hoek tussen de hoofdvleugel en de linker zijvleugel ligt het belfort. Het vormt het enige asymmetrische element van het gebouw en bepaalt het geheel.

Bouwmaterialen. De ruwbouw en haar gevelbekleding onderscheiden zich door de aangewende materialen. De ruwbouw bestaat uit de combinatie van traditionelePeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. materialen als hardsteen en lokale baksteen en moderne materialen als metalen lateienBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt. en gewapend beton. De gevels zijn daarentegen bekleed met Boomse baksteen, Savonnières- en Euvillesteen en roze Vogezen graniet. Aan de koerzijde zijn de gevels volledig in natuursteen: benedenverdieping in Savonnières afgewisseld met granieten banden, soms in bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen)., uitwaaierend boven boogvormige openingen; verdiepingen volledig in Savonnières. Deze gevels worden verfraaid door talrijke standbeelden in Carrarra-marmer of Euville-steen. De zij- en achtergevels hebben een minder rijke afwerking en kenmerken zich door de overvloedig gebruikte Boomse baksteen. Ze worden verlevendigd door witstenen banden of graniet op de benedenverdieping. De metalen dakspanten dragen de leien daken. De ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. zijn overwegend in hout, enkel aan de Savoiestraatzijde zijn ze in metaal.

Algemene opbouw. Over het algemeen worden de opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. homogeen behandeld. Enkel de gevels aan de koer zijn rijker uitgevoerd, in het bijzonder deze van het centraal paviljoen (A), de vooruitgeschoven paviljoenen (J) en de bekroning van het belfort (E). De gevels hebben twee bouwlagen. Het centraal paviljoen is echter hoger en heeft een derde bouwlaag. Door het hellende terrein wordt de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., naar het Van Meenenplein toe, steeds hoger. De muuropeningen zijn meestal rechthoekige en hebben op de benedenverdieping soms een middenstijl. Op de verdiepingen worden de kruisvenstersVenster, door een moneel en een tussendorpel in vier vlakken verdeeld. meestal geflankeerd door Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. of zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.. De gevels worden bekroond door een hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met een doorlopende  blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). en een attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.. Het gebouw wordt grotendeels door steile zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken. afgedekt. Enkel de beeldbepalende volumes hebben een paviljoendakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak. met sierlijke vorstkammenKamvormige, geajoureerde bekroning in steen of metaal op de nok van een dak. en makelaarsUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar). in zink. De zoldersRuimte onder het dak. worden verlicht door grootse dakvenstersUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. in Euvillesteen met een rechthoekige vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. meestal tussen Corinthische pilarenVrijstaande ondersteuning van een boog of hoofdgestel in de vorm van een ronde, vierkante of polygonale pijler. en onder een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met akroterieVersieringsmotief, op de hoek - in mindere mate op de top - van het hoofdgestel; vaak in de vorm van een palmet of griffioen.. Hoger in het dak bevinden zich houten dakkapellenUit het dakvlak opgaand venster; meestal in hout en vaak onder spitse kap. en bakstenen schoorstenen met witstenen hoekblokkenAfwisselende opeenvolging van lange en korte zijden van natuurstenen hoekblokken of neggen (geprofileerd) in een bakstenen gevel.. De daknok wordt afgedekt door een zinken slab. De achtergevel volgt dezelfde thema's als de voorgevel, maar in een sobere variant: dakvenstersUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. en zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. komen minder voor, terwijl de muuropeningen een vereenvoudigde overkraging kennen. De meeste dakvenstersUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. onder gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. zijn hier bijvoorbeeld in hout uitgevoerd.


Opstand van de hoofdvleugel aan de koerzijde. Het centrale paviljoen (A) van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) wordt geflankeerd door vleugels (B) van telkens vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Het paviljoen heeft op de benedenverdieping een imposante voorbouw met wagenhal en centrale eretrap. De licht vooruitspringende verdiepingen van het paviljoen worden gekenmerkt door een superpositie van de Ionische orde op de eerste verdieping en de Corinthische orde op de volgende verdieping. Centrale traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) worden op de eerste verdieping geflankeerd door telkens een deur met waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. onder ovaal medaillonRonde of ovale cartouche.. De gevel wordt centraal bekroond door een groots uitgewerkt dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. met tweelichtTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. onder gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening.. Boven het frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. staan panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met respectievelijk het opschrift “Hotel de Ville” en het wapenschild van de gemeente. Het dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. wordt uiteindelijk bekroond door een vergulde bronzen adelaar van Alfred-Egide Crick op een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening..

Achterzijde van de hoofdvleugel. Het centraal paviljoen (A) herhaalt hier grotendeels, maar sober, de gevelopstand van haar koerzijde. Haar drie centrale traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) bevatten een drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. tussen klimmende drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. op de benedenverdieping, rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. onder hanenkamVlakke samengestelde latei, waarvan de stenen als boogstenen functioneren; in ruime zin slaat de term ook op een boog met een getrapte (pseudo-) boogrug. op de verdiepingen en rechthoekige tweelichtenTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. op de laatste verdieping. Het centrale stenen dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. is hier minder gedecoreerd. De risaliterendeRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. zijtraveeën worden bekroond door een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en hebben op de begane grond een deur onder gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. en rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. met waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. op de verdiepingen. Het hoofdpaviljoen wordt geflankeerd door inspringende vleugels, telkens voorafgegaan door een lager volume en een koer. Dit volume heeft twee lagere bouwlagen en vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met een dakterras afgesloten door een balustradeHekwerk van spijlen of balusters.. Tegen het hoofdpaviljoen rijst boven dit terras een toren van twee bouwlagen uit. De toren wordt bekroond door een rotonde van Corinthische pilarenVrijstaande ondersteuning van een boog of hoofdgestel in de vorm van een ronde, vierkante of polygonale pijler. onder een kegelvormig dak met makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar).. De traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) onder de toren is licht gebombeerdGebold; welvend oppervlak dat een gelijkmatige boogwerking vertoont..

De hoeken van de hoofdvleugel worden benadrukt door telkens twee licht vooruitgeschoven paviljoenen, waarbij het ene paviljoen naar de Savoiestraat (C) reikt, terwijl het andere (D) zich naar de aangrenzende straten wenden (Lombardije- en Arthur Diderichstraat). Hun belangrijkste gevels tellen telkens drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en hebben een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. boven hun middenrisaliet. De paviljoenen aan de zijstraten (D) onderscheiden zich op de verd. door hun ritmerende Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en hun twee beeldnissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld.. Deze paviljoenen hebben twee zijgevels: één langs de gebogen zijvleugels, met twee ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) waarvan de hoofdtraveeBredere en rijker uitgewerkte travee, meestal van een huis met asymmetrische compositie; vaak in risaliet en onder bekronende topgevel. bekroond wordt door een stenen dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. en een andere zijgevel langs de Savoiestraat van drie smalle traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met rondboogvensters op de verdiepingen.


De gebogen zijvleugels. Waar deze vleugels (H) loodrecht aansluiten op de hoofdvleugel bevinden zich de overhoeks geplaatste rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. toegangsportieken (F). De vleugels hebben aan de koerzijde zeven traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Aan de straatzijde leiden toegangswegen tussen de vleugels en hun evenwijdige granieten keermuren naar de korfboogvormige kelderingangen. De straatgevels van de zijvleugels worden gekenmerkt door alternerende traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Hun risaliterendeRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) zijn volledig uit steen en worden op de verdiepingen geflankeerd door Ionische pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. De andere traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) bestaan uit Boomse baksteen met granieten banden op de benedenverdieping en Savonnières-hoekblokken op de verdiepingen.

De overgang van de gebogen vleugels naar de voorbouwen worden aan de koer telkens benadrukt door een fijn torentje (I). Op haar verdieping vindt men allegorische bas-reliefs: links de Vruchtbaarheid van Jean-Marie Hérain en rechts de Rijkdom van édouard Roskam. Het torentje wordt bekroond door een Corinthische rotonde en kegelvormig dak met daklantaarn en ovale œil-de-bœufs.

De voorbouwen. Beiden (J) bestaan uit twee gevels van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): één gevel aan de koerzijde, de andere aan de pleinzijde, met een bijkomende blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. zijgevel. De twee gevels hebben op de verdiepingen een ingeschreven Ionische colonnadeZuilenrij met hoofdgestel.. Aan de koerzijde zijn de venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de verdiepingen eerder sober uitgevoerd en worden ze bekroond door een medaillonpaneel. Aan het plein bevat de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. een centrale deur onder een gebogen frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Op de verdiepingen wordt het centraal kruisvensterVenster, door een moneel en een tussendorpel in vier vlakken verdeeld. geflankeerd door beeldnissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. onder rechthoekige panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met de opschriften “ANNO” en “1904”. Beide gevels hebben een hoog en breed uitgewerkt dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is. met bekronend aediculaVersieringsmotief, ontleend aan de klassieke bouwkunst, vormt samenstel van pijlers en een klassieke bekroning.. Aan de pleinzijde bevinden zich op deze aediculaeVersieringsmotief, ontleend aan de klassieke bouwkunst, vormt samenstel van pijlers en een klassieke bekroning. verguld bronzen vogels: links een haan van Joseph Baudrenghien en rechts een uil van égide Rombaux.


Het belfort. De laatste risaliterendeRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden. traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) van de linkse gebogen zijvleugel vormt de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. van het belfort (E). Op de benedenverdieping bevindt zich haar rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. toegang. De eerste verdieping bestaat uit Savonnières- en Euvillebanden, terwijl haar attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. een rechthoekige erkertje ondersteunt. Daarboven verrijst het elegante bakstenen belfort van drie bouwlagen met belijnende kordonsUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels., ritmerende lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). en hoekstenen. Het wordt bekroond door een geribde koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. op een achthoekige tamboerTrommel; ringvormige of polygonale onderbouw waarop een koepel rust. met daklantaarn en makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar).. De overgang tussen de vierkante kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met haar balustradeHekwerk van spijlen of balusters. en de achthoekige tamboerTrommel; ringvormige of polygonale onderbouw waarop een koepel rust. wordt verzorgd door luchtbogen en verlevendigd door wijzerplaten en verguld bronzen engelen van Léon Vogelaar.

Het torentje aan de rechter zijvleugel. Dit torentje (G) vormt de tegenhanger van het belfort en bevindt zich eveneens in de laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) van de zijvleugel. Op de benedenverdieping vinden we haar rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. toegangsdeur. Boven de tweede verdieping wordt de toren overhoeks ingesnoerd tot een achthoekig torentje met rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. tussen pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. onder een achthoekige leien koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met makelaarUitstekende versiering op de nok van een dak in de vorm van een decoratieve metalen, terracotta of houten bol of stang (makelaar)..

De standbeelden. De gevels worden door talrijke beelden verrijkt.

Het hoofdpaviljoen (A) aan de koerzijde: de aanzet van de eretrap wordt geflankeerd door bronzen gebeeldhouwde voeten van verdwenen lantaarns1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. van Auguste Puttemans. Op de eerste verdieping vinden we allegorische Carrara-marmer beelden: de Arbeid en het Recht van Julien Dillens en het Onderwijs en de Gerechtigheid van Jacques de Lalaing. De attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. wordt bekroond door vier Euville-beelden: de Solidariteit van Victor Rousseau, de Openbare Gezondheid van Pierre-Jean Braecke, de Openbare Veiligheid van Jean-Baptiste De Keyzer, de Financieën van Désiré Weygers, de Openbare Dienstverlening van Léandre Grandmoulin en de Wederkerigheid van Alphonse de Tombay.

Centraal op de binnenkoer staat het bronzen beeld “de Godin van Bocq” van Jef Lambeaux.

De voorbouwen (J) aan de pleinzijde: Euville-standbeelden in de nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld.: links de Kunst van Isidore-Liévin De Rudder en de Wetenschap van Charles Samuel en rechts de Industrie van Henri Boncquet en de Handel van Arsène Matton. Boven de attiekMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt.: links het Gas van Fernand Schirren en het Water van Godefroid De Vreese en rechts het Tramwezen van Jacques Marin, het Moederschap en de Kinderbescherming van Eugène Canneel en de Elektriciteit van Paul Dubois. Op de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. vinden we naast bronzen oorlogsherdenkingsplaten, links een herinneringsplaat aan burgemeester M. Van Meenen van Paul Stoffyn.

Aan de ingang van beide torens (E & H) van de zijvleugels vinden we links de bronzen Brandweerman van Victor De Haan en rechts de bronzen arbeider van Paul Stoffyn.

In de nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. van de hoekpaviljoens (D) vinden we Chauvigny-Trésorsteen beelden met links de Literatuur en de Wetenschap van Alphonse de Tombay en rechts de Schilderkunst en de Beeldhouwkunst van Paul Dubois.


Interieur. Hoofdpaviljoen: wagenhal met witstenen beelden in nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. van Isidore-Liévin De Rudder, toegankelijk via smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… poorten met “S(int-)G(illis)” monogram; er achter liggende grote erehal met links en rechts inhuldigingspaneel; aanzet eretrap geflankeerd door marmeren beeldgroepen de Kracht en de Bedachtzaamheid van Isidore-Liévin De Rudder, op eerste bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. de Wellust, marmeren beeld van Jef Lambeaux; bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. en beschilderd plafond met centrale allegorie op de Waarheid, de Goedheid en de Schoonheid door vader en zoon Cluysenaer; kooflijst met de Vier Seizoenen en allegorische muurschilderingen de Kracht en de Sereniteit van Albert Ciamberlani; beschilderde cassetteplafonds met de Nijverheid en de Handel van Jacques de Lalaing; gebrandschilderde wapenschilden van Brabant en Sint-Gillis; op eerste verdieping bustes van verschillende burgemeesters van Sint-Gillis van Charles Samuel, Gustave De Vreese, Eugène Canneel.

Gelijkvloers toegankelijk via portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. in oksel van de vleugels; portieken1. Open galerij of zuilengang waarvan het dak op zuilen of arcades rust; - 2. Classicistische ruimte vóór een toegangsdeur die terugspringt of niet gelijk is met de voorgevel; - 3. Samenstel van twee zuilen onder architraaf die overgang tussen twee ruimtes accentueert. gedomineerd door granieten zuilCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en gestuctModelleerbare, snel hardende massa van gips, kalk en zand; in gepolijste vorm ter vervanging van marmer. plafond.


In rechtervleugel is traphal naar eerste verdieping ondergebracht met gedenkteken aan Albert Dumont van Paul Wissaert, twee marmeren gedenkplaten aan slachtoffers Wereldoorlogen, plaasteren beeldengroep van Lucien Cousin.

Eerste verdieping met voornaamste zalen en kabinetten. Centraal de Grote Hal, thans de Europazaal, naar de wapenschilden van de verschillende zustersteden; eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). ruimte met parket onder beschilderd tongewelf van Omer Dierickx met centraal allegorie op de democratie namelijk De Vrijheid die op de Mens uitstraalt en voorstelling van de Vier Seizoenen; wapenschilden van Brabant, België en Sint-Gillis op pendanten; boven ingang raadzaal (rechts) Minerva en in tympaan De Raad der Wijzen; boven ingang trouwzaal (links) allegorie op het Huwelijk en in tympaan Venus zendt Amor naar de Aarde.

Trouwzaal (links): neoclassicistischVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. interieur met meubilair uit Cubaans (acajou-)hout; houten parket, onvoltooide plafondschildering van Fernand Khnopff met o.a. centrale voorstelling van de Dierenriem gedragen door Dag en Nacht, naast andere allegorieën zoals de Vier Seizoenen, de Man, de Vrouw en de Vier Elementen; (verbleekte) zijden wandbespanning n.o.v. het echtpaar Isidore-Liévin De Rudder met voorstellingen verwijzend naar het huwelijk, namelijk de Verloving, het Huwelijk en de Familie en verwijzingen naar het huwelijksleven het Werk, de Vrije Tijd, de Rust en het Begin en het Einde van het Leven. Achterliggende zuilengalerij met mozaïekvloer en olie op doek, namelijk de Lente en de Zomer, gesigneerd émile Fabry, 1922.

Raadzaal (rechts): eiken lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … en meubilair in Franse renaissancevormgeving; houten parket; bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. en beschilderd cassetteplafond; verhalende fresco's over het ontstaan en evolutie van Sint-Gillis van Eugène Broerman, namelijk de Stad in de Duinen, de Terugkeer na het Zaaien, de Oogst en allegorie op de ontplooiende stad); gebrandschilderde wapenschilden van de verschillende gemeenten van de Brusselse agglomeratie. Achterliggende zuilengalerij met mozaïekvloer en olie op doek, namelijk de Herfst en de Winter, gesigneerd émile Fabry, 1922.

Linkervleugel: circulatieruimte met museale uitstalling van o.a. giften aan gemeente. Aansluitend Cereszaal met imposant marmeren (sarancolin, Groene Campan en Pyrenees) schoorsteen van Acker, Egide Rombaux en Evrard met Ceresstandbeeld van Egide Rombaux, verguld reliëf met Lena en de Zwanen boven schouwmond van Egide Rombaux en Georges Houtstont.

Rechtervleugel: traphal met schilderijen van o.a. Antoine Wiertz, Alfred Cluysenaar, Léopold Speeckaert. Sectiezaal met meubels en lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … in satiné rubané. Collegezaal met lambriseringenWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … in satiné rubané en tamarindehout. Kabinet van de Burgemeester met meubels en lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … in amarant (acajouhout van Cayenne); schouwmantelHouten of natuurstenen bekleding rond de opening of mond van een schouw. met bronzen ornamentenNiet-zelfstandig sierelement om een voorwerp of gebouw op te luisteren. in Lodewijk XV-stijl en Lodewijk XVI-garnituur in brons en marmer.