Sint-Jan en Niklaaskerk

Westelijk gerichte katholieke kerk, ontworpen in 1847 in neoclassicistischVan 1775 tot jaren 1840. Het neoclassicisme – voor interieur ook Lodewijk XVI-stijl genoemd, naar Lodewijk XVI – ontstaat in Frankrijk in de tweede helft van de 18e eeuw en verspreidt zich snel over Europa. In Brussel bestrijkt de stijl hoofdzakelijk de periode 1775 tot de jaren 1840, al blijft zij tot aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog opduiken. In het Vlaamse landsgedeelte wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen het 18e-eeuwse classicisme (ontstaan tijdens het Ancien Régime) en het neoclassicisme van de vroege 19e eeuw, dat hier geleidelijk uit voortvloeit. Na de Franse Revolutie en tijdens de Franse en Nederlandse periode evolueert de samenleving naar een burgerlijke maatschappij, wat zich vertaalt in een aangepaste architectuur en een nieuw cliënteel. Typologisch evolueert de bebouwing van 18e-eeuwse huizen met twee à drie bouwlagen (waarbij de derde vaak een mezzanine is) naar 19e-eeuwse gevels met drie à vier volwaardige niveaus. Naast grootschalige stadsuitbreidingen worden bestaande woningen regelmatig verbouwd tot classicistische herenhuizen met een nieuwe, symmetrische lijstgevel. Deze gevels beantwoorden aan de proportieregels van de antieke bouwkunst en functioneren soms als schermgevel, los van de achterliggende structuur. Het neoclassicisme vindt zijn theoretische basis in een hernieuwde belangstelling voor de Griekse en Romeinse oudheid, gestimuleerd door de opgravingen in Pompeï en Herculaneum en door de culturele praktijk van de Grand Tour. Onder invloed van de Verlichting streeft men naar harmonie, eenvoud, rationaliteit en een sobere ornamentiek, als reactie op barok en rococo. De stijl is meer dan een vormentaal: zij gaat gepaard met een rationele herinrichting van de stad (embellissement), waarbij esthetische, hygiënische en praktische aspecten samenkomen. Rechte straten, perspectieven en uniforme gevelwanden bepalen het stadsbeeld. In Brussel leidt dit tot een doorgedreven uniformisering van bepleisterde en beschilderde gevels. Vanaf 1812 worden enkel lichte tinten toegestaan; vanaf 1818 verplicht de stad de zogenaamde pierre-de-france-kleur, wat bijdraagt tot het beeld van de 19e-eeuwse “witte” stad. Kenmerkend is de bepleisterde en beschilderde lijstgevel, vaak wit of licht gekleurd, soms gecombineerd met hard- of witsteen. De compositie is strikt symmetrisch opgebouwd. Muuropeningen zijn meestal rechthoekig, soms steekboogvormig; rondbogen komen voor als accent, bijvoorbeeld in een toegangstravee. De gevel wordt horizontaal geleed door cordonlijsten en bekroond met een vooruitspringende kroonlijst, vaak voorzien van modillons en/of tandlijst. Samen met fries en architraaf vormt dit het klassiek geïnspireerde hoofdgestel. Decoratieve elementen – indien aanwezig – verwijzen naar de antieke vormentaal: pilasters, kolommen, frontons, trigliefen, medaillons, guirlandes of urnen. Toch zijn vele gevels, vooral in het begin van de 19e eeuw, opvallend sober. In prestigieuzere woningen verschijnt een balkon, aanvankelijk met smeedijzeren borstwering en vanaf het midden van de 19e eeuw steeds vaker in gietijzer. In Brussel wordt het neoclassicisme toegepast in zowel grootschalige stedenbouwkundige projecten als in particuliere woningbouw, publieke gebouwen en religieuze architectuur, en draagt het in sterke mate bij tot de coherentie en homogeniteit van het straatbeeld. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn het Martelarenplein (het vroegere Sint-Michielsplein, 1774–1776), de Koningswijk (1774–1782), de Nieuwe Graanmarkt (1787), de omgeving van De Munt (1817–1822), het Barricadenplein (het vroegere Oranjeplein, 1825) en het Groot Godshuis met de omliggende wijk (1827), evenals de heraanleg van de omgeving van de vroegere stadspoorten. Naast gewone woningen en herenhuizen leent de stijl zich uitstekend voor monumentale en representatieve gebouwen, zoals publieke en religieuze instellingen, kastelen, paleizen en academies. In Brussel worden bovendien talrijke oudere dwarshuizen aangepast aan de nieuwe smaak: hun puntgevel wordt vervangen door een sobere, symmetrische lijstgevel. Ook in de omliggende dorpskernen blijkt het neoclassicisme bijzonder geschikt voor de oprichting of vernieuwing van bescheiden woningen, dankzij zijn heldere opbouw en ingetogen vormentaal. stijl door architect J. P. J. Peeters (gedenkplaat in het koor).

Geschiedenis

De eerste steen van het gebouw werd in 1847 gelegd op een terrein dat ter beschikking werd gesteld door de industrieel en filantroop Jean-Nicolas Nevraumont, die daarnaast ook een groot deel van de wijk ontwikkelde. De werken werden in 1848 onderbroken als gevolg van de revoluties die in Europa plaatsvonden. Op 15.06.1849 overleed Nevraumont. Hij legateerde een deel van zijn fortuin om de kerk te voltooien. Ze werd erkend bij K.B. van 15.11.1849 en, hoewel ze toen nog niet voltooid was, werd ze al op 29.01.1850 voor de eredienst opengesteld. De bekroning van de toren werd nooit gebouwd, ondanks de ontwerpen van de architecten D. Peeters, E. Carpentier en G. Hansotte in 1870-1871. In de jaren 1990 werd de kerk gerestaureerd onder leiding van de architecten H. Boghemans en M. Henrard. In de Aarschotstraat, naast de kerk, bevindt zich de voormalige pastorie (zie nr. 54-56).

Buitenzijde

Aan de Brabantstraat, hoofdgevel opgetrokken in platen witachtige kalkzandsteen, versierd met hardstenen elementen. Symmetrische indeling met drie ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), de breedste in het midden, en twee bouwlagen; de centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) wordt door een toren bekroond. Rondbogige nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. en muuropeningen. Centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) in risalietRisaliet (Italiaans, van risalto: uitstekend deel), vooruitspringend volume van een gevel dat over de hele hoogte doorloopt en soms hoger is; naar gelang de positie worden er midden-, zij- en hoekrisalieten onderscheiden., met rechthoekige paneeldeur, tussen twee brede pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. met bossageIn oorsprong een gevelbehandeling waarbij ruwgehakte, rechthoekige blokken natuursteen uit de loodlijn steken en de gevel op die manier een fors, rustiek (rustica) karakter verleent; later op gevel vormelijk geïmiteerd door middel van uitspringend al dan niet bepleisterde bakstenen blokken of banden (doorlopende schijnvoegen).; tweede bouwlaag onder entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening., rustend op twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met Ionisch kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen., aan weerszijden van een nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld.; monogram “IHS” tegen een achtergrond met stralenmotief op het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd.. Op de zijtraveeën, nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met orenUitstekend deel van sommige bouwelementen of -constructies, meestal louter decoratief. op de benedenverdieping, op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en druiper op de verdieping. GetandeLijst met kleine repetitieve kubusvormige elementen (tanden); guttae hebben de vorm van een afgeknotte kegel en bevinden zich eerder onder aan een console of triglief. kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. Zijtraveeën bekroond door een attiekmuurtje. Toren hoogstwaarschijnlijk onafgewerkt, vergeleken met een plan van 1849. Hij is rechthoekig en heeft twee registersVensterstrook in een topgevel., het eerste blindZonder opening; blind venster, schijnopening., het tweede gescandeerd door halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt., gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. op de hoofdgevel, los op de andere zijden; de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. hebben een gedeeltelijk gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn.  en een Korintisch kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. en omkaderen een muuropening versierd met een galmbord en een klok (gerestaureerd in 2004). KroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). met tandlijst op klossenKraagstuk van een kroonlijst met verfijnd uitgesneden en/of gefreesd hangend element of drop. onder een attiekbalustradeMuur of bouwlaag boven de kroonlijst die meestal het dak aan het gezicht onttrekt. met postamenten1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering., voorheen versierd met vazen op de hoeken.

Aan de Aarschotstraat, bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. achtergevel gevormd door een centrale puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. met brede pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en een frontonDriehoekige of segmentvormige bekroning van een gevel of muuropening. met doorbroken basis, geflankeerd door de gevels van de zijbeuken, links met een deur, rechts met een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur., allebei onder een mijterboogvormige spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. RondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. muuropeningen. Gedeeltelijk gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., elk met een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. en een zeshoekige oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster.. Op de benedenverdieping, blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. serlianaDrielicht met centraal hoger venster onder rondboog en laterale vensters onder architraaf. met gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel. en een vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. Op het timpaanMonumentaal driehoekig of segmentvormig boogveld, meestal besloten in een fronton; vaak rijkelijk versierd., blindZonder opening; blind venster, schijnopening. vensterrozet met motief van een Grieks kruis, onder een rondboogBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft..


Interieur

Plattegrond in Latijns kruis, met een schip van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) geflankeerd door zijbeuken en ervan gescheiden door rondboogarcades met gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. onder een zwaar entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles.. Koor met halfronde abside die de vorm van de toegangsvestibule met tamboerTrommel; ringvormige of polygonale onderbouw waarop een koepel rust. volgt, onder de orgeltribune. Rond het koor bevinden zich bijgebouwen gebruikt als sacristie, kleedkamer en weekkapel.

Elke traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) van het schip wordt bekroond door een koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met een blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. centrale oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster., op pendentieven versierd met reliëfs die engelen en loofwerkVersiering van beeld- en houtsnijwerk in de vorm van bladeren. voorstellen. De koepelsBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. worden gescheiden door gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. gordelbogen. Zijbeuken en dwarsschip onder een dwars tongewelf, met rondboogvensters gevuld met drielobbigVoorzien van het aantal lobben dat door het telwoord wordt aangegeven (vb. tweelobbig, drielobbig, …) maaswerk. Maaswerk, raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. en glas-in-loodramen in 1932 vervangen door een compositie in gewapend beton.


Koor achter enkele treden, met abside onder een halve koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis. met cassettes en een zenitale halve oculusKlein rond, ovaal of polygonaal venster.. Zijkapellen met rechthoekige plattegrond. Rondboognissen versieren het koor en de zijkapellen.

Orgeltribune met gewelfde balustradeHekwerk van spijlen of balusters. op dubbele kraagsteen. Orgel van Pierre Schyven (1885).

Monumentaal en indrukwekkend decor met antieke invloed waarin de Korintische orde (entablement, zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en pilasters), gecanneleerdeParallelle, gootvormige decoratieve groeven op een zuil of pilaster. en geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. schachtenDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn.  en florale motieven centraal staan. Uitgesproken polychromie dankzij het imitatiemarmer en de verguldsels van de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel., het imitatiehout en het gepatineerde schilderwerk van de deuren en sommige meubelstukken, en de natuurlijke materialen: vloertegels in zwart marmer (en in wit Carraramarmer in het koor), sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. van de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen. in rood marmer, beeldhouwwerken in Carraramarmer.

Meubilair grotendeels vervaardigd in het kader van de bouw van de kerk, coherent en goed bewaard. De beeldhouwer Guillaume Geefs nam er een groot deel van voor zijn rekening: hoofdaltaar, communiebank, preekstoel, twee beeldhouwwerken (Sint-Jan-de-Doper, Sint-Nicolaas van Bari).


Charité [Liefdadigheid], monument ter nagedachtenis aan J.-N. Nevraumont van C.-A. Fraikin. Schilderijen: Calvarie en Kruisafneming van J. Bovie uit 1862; Laat de kinderen tot mij komen, van A. Van Ysendyck, midden 19e eeuw; Jezus en de overspelige vrouw, van Villevoye, midden 19e eeuw; drie oudere olieverfschilderijen op paneel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.: Aanbidding der Koningen, Jezus in de Olijfhof, Transfiguratie.

In de sacristieën, eikenhouten meubilair, wastafel in wit marmer en schrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ...  bewaard. Opmerkelijke hangende wenteltrapTrap die rond een centrale, verticale as of opening spiraalvormig omhoog loopt., zonder trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht..

Bescherming 22.02.1984