Parochiekerk O.-L.-Vrouw-ter-Kapelle

Kerk met complexe bouwgeschiedenis, waarvan de belangrijkste campagnes zich situeren in de 13e en 15e eeuw. West- en zuidgevel palend aan de Kapellemarkt, de oostgevel aan de Heilige Geeststraat, de noordgevel aan de Kapellestraat.

De huidige kerk gaat in oorsprong terug op een kapel, in 1134 door hertog Godfried I gesticht buiten de eerste stadsomwalling, en met vrijleen geschonken aan de abdij van het Heilige Graf te Kamerijk. In 1210 verheven tot zelfstandige parochiekerk. Bestuurd door een proost, aangesteld door de abt van Kamerijk en de hertog van Brabant, en bediend door seculiere geestelijken tot aan de Franse overheersing. Een eerste maal gesloten door de Calvinisten en gebruikt als Hervormde Kerk van 1579 tot 1585, een tweede maal door de Fransen in 1797. Opnieuw opengesteld als parochiekerk in 1803.

Van de eerste kapel, vermoedelijk ter plaatse van het huidige koor, is niets bewaard. In het eerste kwart van de 13e eeuw werd de bouw aangevat van een nieuwe kerk, waarvan de niet overwelfde delen, met name het schip, in 1405 door brand werden verwoest en in de loop van de 15e eeuw werden wederopgebouwd.

Eerste belangrijke bouwcampagne in de 13e eeuw, waarbij progressieve opbouw van een romaans-gotische kerk met kruisingstoren. Ca. 1210 aangevat met het driebeukige schip in romaanse11de eeuw – 13e eeuw. De Romaanse architectuur ontstond in een periode van relatieve politieke stabiliteit na de invasies en onrusten van de vroege middeleeuwen. Ze ontwikkelde zich tegelijkertijd in Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje, van waaruit ze zich over heel Europa verspreidde. De stijl putte inspiratie uit de Karolingische en Ottomaanse architectuur, die op hun beurt hun vormentaal baseerden op Romeinse en Byzantijnse voorbeelden. De Romaanse stijl kan beschouwd worden als de eerste grote kunststijl van het middeleeuwse Europa. Haar opkomst en verspreiding waren het resultaat van intensieve culturele uitwisselingen en religieuze dynamiek, met name vanuit het kloosterleven en de pelgrimsroutes. Ze werd vooral toegepast op religieuze architectuur, zoals kathedralen, kerken en kloosters. Kenmerkend voor Romaanse cultusgebouwen zijn massieve stenen muren met kleine rondboogvormige muuropeningen en rijkelijk gedecoreerde muurschilderingen. Decoratieve elementen maken veelvuldig gebruik van rondbogen, terugkerend in portalen, friezen, nissen en lisenen. Overdekking gebeurt doorgaans met een vlak houten gewelf, en minder vaak met stenen ton-, kruis- of koepelgewelven. Het grondplan is meestal een Latijns kruis met zijbeuken, en onder het koor bevindt zich vaak een crypte, bedoeld als begraafplaats of voor de bewaring van relieken. In Brussel zijn nauwelijks Romaanse kerken in hun oorspronkelijke toestand bewaard gebleven. De meeste cultusgebouwen zijn door de eeuwen heen vergroot, gemoderniseerd of gerestaureerd, waardoor vandaag slechts fragmentarische delen van deze eerste, historische fase van de bouwgeschiedenis zichtbaar zijn. stijl, de middenbeuk met vlakke zoldering, waarvan enkel de twee oostelijke pijlers1. Muurstut zonder entasis (kromming), mogelijk met basis en kapiteel; - 2. Massief gemetseld of betonnen steunelement met gewoonlijk rechthoekige doorsnede (vb. bruggepijler,…) bewaard bleven. Ca. 1215- 1225 gevolgd door het zuidtransept met de Heilige Kruiskapel, ca. 1225-1250 door het noordtransept met een verdwenen zijkapel, het geheel in romaans-gotische overgangsstijl. Ca. 1250-1275 beëindigd met het koor in vroeg-gotische stijl.

Tweede belangrijke bouwcampagne in de 15e eeuw tot het eerste kwart van de 16e eeuw, na de brand van 1405, waarbij opbouw van een ruimer, driebeukig schip met zijkapellen in Brabantse gotiekDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk).. Bouw ingezet met de middenbeuk in 1421, mogelijk beëindigd in 1434, vervolgd met de zijbeuken aangevat in 1436. Ingewijd door de bisschop van Kamerijk in 1483. Bouw van de westtoren aangevat in 1504, en onvoltooid stopgezet in 1508.

In 1654 bouw van de Heilige-Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel, op de plaats van de oorspronkelijke en een laatgotische kapel in het noordelijke transept. Aanzienlijke schade bij het bombardement van 1695. De vernielde lantaarnspits van de westtoren werd in 1699 vervangen door de huidige barokke torenbekroning naar ontwerp van architect Antoon Pastorana (1640-1702); de hoogste geleding met tentdakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak. van de kruisingstoren werd afgevlakt en onder één dak gebracht met de middenbeuk. In 1751 bouw van de sacristie met régence-interieur aan de zuidzijde van het koor.


In de loop van de 19e en 20e eeuw onderwerp van opeenvolgende restauratiecampagnes. Herstellingswerken in 1813. Bouw van de trap van het westportaal in 1831. Restauratie van de zuidelijke zijbeuk en het dito transept in 1851-1860, met inbreng van een neoromaansDe Neoromaanse stijl behoort tot de vroegste uitingen van het negentiende-eeuwse historisme in België en kende zijn bloeiperiode tussen circa 1840 en 1900, met een heropleving tijdens het interbellum (cfr. oeuvre van architect Chrétien Veraart). Deze stijl grijpt terug op de architectuur van de romaanse periode (11e–12e eeuw). Hoewel de Neogotiek al snel de dominante religieuze stijl werd, bleef de Neoromaanse richting in Brussel aanwezig in kerkelijke, educatieve en institutionele gebouwen, vaak in combinatie met andere neostijlen binnen het eclecticisme. De Neoromaanse stijl onderscheidt zich door haar massieve, sobere en plastisch gedefinieerde architectuur, waarin de constructie en de decoratie een duidelijke eenheid vormen. Typische kenmerken zijn: gebruik van rondbogen voor vensters, portalen en arcades; zware pijlers en zuilen met eenvoudige kapitelen; symmetrische, gesloten gevelcomposities; cilindrische torens of vierkante westtorens met schilddak; kleine vensteropeningen die een robuust muurvlak behouden; gevels in natuursteen of baksteen, vaak in combinatie met witte steenaccenten; decoratieve banden in baksteen of mozaïek, verwijzend naar de Lombardische of Rijnlandse romaanse tradities. De stijl evoceert een gevoel van stevigheid, rust en spirituele concentratie, wat hem bijzonder geschikt maakte voor religieuze architectuur en instellingen met een morele of educatieve functie. De Neoromaanse stijl moet in Brussel worden begrepen binnen het bredere ideologische kader van de katholieke herleving in de negentiende eeuw. In de nasleep van de Belgische onafhankelijkheid (1830) ontstond een hernieuwde belangstelling voor het christelijke erfgoed van de middeleeuwen, dat men beschouwde als een bron van morele stabiliteit en nationale continuïteit. De Neoromaanse stijl werd gezien als een oorspronkelijke en sobere architectuur, die een authentieke spiritualiteit uitdrukte, in contrast met de meer emotionele gotiek of de wereldse classicistische stijlen. Daarnaast werd de stijl ook in eclectische contexten gebruikt, met name voor scholen, kazernes, ziekenhuizen en kloosters. Daar bood hij een symboliek van discipline, orde en eenvoud, die goed aansloot bij de waarden van de negentiende-eeuwse burgerlijke maatschappij. portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). en vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. Belangrijke restauratiecampagne onder leiding van stadsarchitect Pierre Victor Jamaer, aangevat in 1866 en doorlopend  tot eind jaren 1890, die een archeologische reconstructie van het oorspronkelijk bouwverloop beoogde. Achtereenvolgens restauratie van het koor in 1866-1869, de noordelijke transeptgevel vanaf 1879, de westgevel en -toren vanaf 1886 : onder meer de ontmanteling en vernieuwing van het koorinterieur met beschildering; vervanging van een laatgotisch spitsboogvenster en -portaal door nieuwe in romaans-gotische overgangsstijl, mede op basis van aangetroffen resten, in de transeptgevel; opening en vernieuwing van het gedichte spitsboogvenster, en toevoeging van een balustradeHekwerk van spijlen of balusters., in de westgevel. Ontpleistering van het interieur van schip en transept in 1873-1875. Restauratie van de zuidelijke middenbeuk in project vanaf 1898, pas uitgevoerd tijdens de volgende campagne.
Tweede belangrijke restauratiecampagne onder leiding van architect Maurice Van Ysendijck, van 1930 tot 1938, na de ontmanteling van de noordzijde, en op te vatten als voortzetting van de Jamaer-campagne. Restauratie van de noordelijke zijbeuk, het middenschip en de kruisingstoren, de Heilige Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel : onder meer reconstructie van kapelgevels en pinakelsSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje. van de noordelijke zijbeuk, toevoeging van luchtbogen aan de noord- en zuidzijde van het schip. Restauratie van de klokkentoren in 1949-1951.
Hernieuwde algehele restauratie van exterieur en interieur onder leiding van architecten M. en P. Mignot, in voorbereiding sinds 1982, aangevat in 1989. Deze voorziet in verwijdering van enkele 19e eeuwse en latere aanbouwsels, restauratie van de parementen, herbepleistering van de gewelven, heropening van een laatgotische niskapel in het noordelijke transept, en rehabilitatie van de torenruimte van de vroegere kruisingstoren.

De opbouw van het 13e eeuwse transept en -koor van de Kapellekerk illustreert op treffende wijze de overgang van het romaans11de eeuw – 13e eeuw. De Romaanse architectuur ontstond in een periode van relatieve politieke stabiliteit na de invasies en onrusten van de vroege middeleeuwen. Ze ontwikkelde zich tegelijkertijd in Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje, van waaruit ze zich over heel Europa verspreidde. De stijl putte inspiratie uit de Karolingische en Ottomaanse architectuur, die op hun beurt hun vormentaal baseerden op Romeinse en Byzantijnse voorbeelden. De Romaanse stijl kan beschouwd worden als de eerste grote kunststijl van het middeleeuwse Europa. Haar opkomst en verspreiding waren het resultaat van intensieve culturele uitwisselingen en religieuze dynamiek, met name vanuit het kloosterleven en de pelgrimsroutes. Ze werd vooral toegepast op religieuze architectuur, zoals kathedralen, kerken en kloosters. Kenmerkend voor Romaanse cultusgebouwen zijn massieve stenen muren met kleine rondboogvormige muuropeningen en rijkelijk gedecoreerde muurschilderingen. Decoratieve elementen maken veelvuldig gebruik van rondbogen, terugkerend in portalen, friezen, nissen en lisenen. Overdekking gebeurt doorgaans met een vlak houten gewelf, en minder vaak met stenen ton-, kruis- of koepelgewelven. Het grondplan is meestal een Latijns kruis met zijbeuken, en onder het koor bevindt zich vaak een crypte, bedoeld als begraafplaats of voor de bewaring van relieken. In Brussel zijn nauwelijks Romaanse kerken in hun oorspronkelijke toestand bewaard gebleven. De meeste cultusgebouwen zijn door de eeuwen heen vergroot, gemoderniseerd of gerestaureerd, waardoor vandaag slechts fragmentarische delen van deze eerste, historische fase van de bouwgeschiedenis zichtbaar zijn. naar de vroeg-gotiek. Het 15e eeuwse schip vormt een gaaf voorbeeld van de Brabantse gotiekDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk). met de typische rondzuil. Het huidige uitzicht wordt mede bepaald door de opeenvolgende restauratiecampagnes, gericht op reconstructie van de verschillende bouwfasen in oorspronkelijke toestand, in transept en koor door eliminatie van latere toevoegingen of wijzigingen en restitutie van romaans/vroeggotische elementen, in het schip door restitutie van verloren gegane gotischeDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk). elementen en vervolledigen van het decoratief programma.

De plattegrond ontvouwt een basilicaal driebeukig schip van zes traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met ingebouwde westtoren, transeptarmen van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), een eenbeukig koor van twee traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met vijfzijdige sluiting, de Heilige Kruiskapel met ingebouwde traptoren ten zuiden, de eenbeukige Heilige Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met driezijdige sluiting ten noorden.

Het gebouw is opgetrokken uit zandsteen, met materiaalvervanging door vnl. Gobertange en Massangis tijdens de verschillende restauratiecampagnes. Leien dakbedekking.

Gotische westgevel gedomineerd door de onafgewerkte, massieve rechthoekige westtoren (begin 16e eeuw). Toren van drie geledingen aangegeven door horizontale lijsten, en gekantonneerd door op elkaar gestelde hoeksteunberen; bekronende barokke klokkentoren. Ten zuiden deels ingebouwde ronde traptoren met deur in de sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., kijkspleten en kegelvormig dak, reikend tot aan de derde geleding. In de eerste geleding, spitsboogportaal in geprofileerde archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog. op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en octogonale sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel., met koolbladvormige hoogsels. Bekronende nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met baldakijn, op de hoeken op ingewerkte colonnettes met bladversiering, waartussen blindZonder opening; blind venster, schijnopening. maaswerk. Ingeschreven steekboogpoort, met blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. traceringen in het boogveldEen vlak omsloten door de binnenbegrenzing van een boog en de horizontale lijn die de aanzetten verbindt; meestal boven muuropeningen en soms versierd (beeldhouwwerk, blinde traceringen, cementtegels, …).. Beelden van de Heilige Drievuldigheid, Onze-Lieve-Vrouw, de Heilige Parvinus van Kamerijk en de Heilige Benedictus door Constantin Meunier, uitgewerkt vanaf 1891 en geplaatst in 1894. Tweede geleding met één groot spitsboogvenster, ingedeeld als tweelichtTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. met Y-vormige tracering, in geprofileerde omlijsting. Vermoedelijk eind 17e eeuw gedicht, door P.V. Jamaer heropend en vernieuwd. Derde geleding met aan de west- en oostzijde drie, aan de noord- en zuidzijde twee pseudo-vensters met laatgotische tracering, gescheiden door muurdammenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag. met casementen. Barokke klokkentoren (1699) met houten structuur en leien bekleding, geleed door waterlijstenVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen.. rechthoekige, licht octogonaal uitgebogen basis, met doorlopende  galmgaten onder friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). van driepassen, entablement en koepeldakDak waarvan de buitenomtrek die van een koepel is.; vierkante lantaarn1. Bovenste, opengewerkte bekroning van een dakkoepel of toren; schrijlings op nok van een dak gelegen wordt het dakruiter genoemd. - 2. Lichtbron met glazen ruiten. met uurwerken; klokvormige torenhelm, bekroond door middel van een peer, sfeer en kruis. Eromheen vier torenvormige bekroningen van de hoeksteunberen. Flankerende westelijke zijbeukgevels van één traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met spitsboogvenster, versneden steunbeer doorlopend  in een pinakelSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje., en hoekpinakel, beide laatst genoemde met nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. waarin een reeks beelden van de hertogen van Brabant uit de 12e en 13e eeuw en geestelijke dignitarissen, voorheen doorlopend  over de zuidelijke zijbeuk, door beeldhouwer Pieter Puyenbroeck (1804-1884). Door Jamaer bekroond met een geajoureerdeOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. balustradeHekwerk van spijlen of balusters..
Basilicaal schip in Brabantse gotiekDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk). (15e eeuw). Zijbeuken gemarkeerd door kapelgevels waarachter parallelle zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken. per traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Kapelgevels met hoogselaflijning en kruisbloem(Neo)gotische beëindiging, bestaande uit een stam met daarop één of meerdere kransen van gestileerde bladeren (hogels) en bovenaan bekroond met een sierbol (pumeel)., waarin een centrale rondboognis en flankerende spitsboognissen met maaswerk. Tussengeplaatste pinakelsSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje. met heden lege nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld., vanaf waterspuwersUitstekende buis of gooteinde voor de afvoer van hemelwater, vaak in de vorm van een dierlijk of diabolisch monster.. Spitsboogvensters in geprofileerde omlijsting, met waterlijstVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. op imposthoogte doorgetrokken over de penantenParement tussen twee muuropeningen (vensters of deuren) in dezelfde bouwlaag.; vijfdelige tracering en gedifferentieerde rozetvulling.
Voorts belijnende sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. en waterlijstenVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. ter hoogte van de afzatenAflopend bovenvlak van een dorpel. en onder de kapelgevels. Kapelgevels van de noordelijke beuk, in de loop der tijd gesloopt, door Van Ysendijck gereconstrueerd naar het model van de zuidelijke beuk. Bovenmuren van de middenbeuk ingedeeld door steunberen met pinakelsSlanke beëindiging in de vorm van een gotisch torentje., geopend door dito spitsbooglichten, en afgelijnd door de geprofileerde daklijst; aansluitend bij de voormalige kruisingstoren. Door Van Ysendijck versterkt met luchtbogen, waarbij de doorlopende  schildbedaking van de zijbeuken werd vervangen door de huidige parallelle daken.
Transeptarmen onder zadeldakenDak met twee hellende dakvlakken. op dezelfde hoogte als het koor. Op de kruising, onderste geleding van de afgeknotte vierkante toren (13e eeuw). Eertijds oplopend tot de huidige nokNok, hoogste punt van iets (nok of top). Nokbedekking, afdekking van de nok., met galmgaten in de bovengeleding, onder tentdakDak met vier dakvlakken die in één punt samenkomen (tentdak); onttopt tot een vierzijdig plat dak vormt het een paviljoendak.. Massieve blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muren, aan elke zijde geritmeerd door vier steunberen. PuntgevelsGevel waarvan de top driehoekig is. met twee horizontale registersVensterstrook in een topgevel.. Zuidelijke transeptgevel (1200-1225) in romaanse11de eeuw – 13e eeuw. De Romaanse architectuur ontstond in een periode van relatieve politieke stabiliteit na de invasies en onrusten van de vroege middeleeuwen. Ze ontwikkelde zich tegelijkertijd in Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje, van waaruit ze zich over heel Europa verspreidde. De stijl putte inspiratie uit de Karolingische en Ottomaanse architectuur, die op hun beurt hun vormentaal baseerden op Romeinse en Byzantijnse voorbeelden. De Romaanse stijl kan beschouwd worden als de eerste grote kunststijl van het middeleeuwse Europa. Haar opkomst en verspreiding waren het resultaat van intensieve culturele uitwisselingen en religieuze dynamiek, met name vanuit het kloosterleven en de pelgrimsroutes. Ze werd vooral toegepast op religieuze architectuur, zoals kathedralen, kerken en kloosters. Kenmerkend voor Romaanse cultusgebouwen zijn massieve stenen muren met kleine rondboogvormige muuropeningen en rijkelijk gedecoreerde muurschilderingen. Decoratieve elementen maken veelvuldig gebruik van rondbogen, terugkerend in portalen, friezen, nissen en lisenen. Overdekking gebeurt doorgaans met een vlak houten gewelf, en minder vaak met stenen ton-, kruis- of koepelgewelven. Het grondplan is meestal een Latijns kruis met zijbeuken, en onder het koor bevindt zich vaak een crypte, bedoeld als begraafplaats of voor de bewaring van relieken. In Brussel zijn nauwelijks Romaanse kerken in hun oorspronkelijke toestand bewaard gebleven. De meeste cultusgebouwen zijn door de eeuwen heen vergroot, gemoderniseerd of gerestaureerd, waardoor vandaag slechts fragmentarische delen van deze eerste, historische fase van de bouwgeschiedenis zichtbaar zijn. stijl, met registersVensterstrook in een topgevel. van drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), ingedeeld door lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). met arcatuur en waterlijstenVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen.. NeoromaansDe Neoromaanse stijl behoort tot de vroegste uitingen van het negentiende-eeuwse historisme in België en kende zijn bloeiperiode tussen circa 1840 en 1900, met een heropleving tijdens het interbellum (cfr. oeuvre van architect Chrétien Veraart). Deze stijl grijpt terug op de architectuur van de romaanse periode (11e–12e eeuw). Hoewel de Neogotiek al snel de dominante religieuze stijl werd, bleef de Neoromaanse richting in Brussel aanwezig in kerkelijke, educatieve en institutionele gebouwen, vaak in combinatie met andere neostijlen binnen het eclecticisme. De Neoromaanse stijl onderscheidt zich door haar massieve, sobere en plastisch gedefinieerde architectuur, waarin de constructie en de decoratie een duidelijke eenheid vormen. Typische kenmerken zijn: gebruik van rondbogen voor vensters, portalen en arcades; zware pijlers en zuilen met eenvoudige kapitelen; symmetrische, gesloten gevelcomposities; cilindrische torens of vierkante westtorens met schilddak; kleine vensteropeningen die een robuust muurvlak behouden; gevels in natuursteen of baksteen, vaak in combinatie met witte steenaccenten; decoratieve banden in baksteen of mozaïek, verwijzend naar de Lombardische of Rijnlandse romaanse tradities. De stijl evoceert een gevoel van stevigheid, rust en spirituele concentratie, wat hem bijzonder geschikt maakte voor religieuze architectuur en instellingen met een morele of educatieve functie. De Neoromaanse stijl moet in Brussel worden begrepen binnen het bredere ideologische kader van de katholieke herleving in de negentiende eeuw. In de nasleep van de Belgische onafhankelijkheid (1830) ontstond een hernieuwde belangstelling voor het christelijke erfgoed van de middeleeuwen, dat men beschouwde als een bron van morele stabiliteit en nationale continuïteit. De Neoromaanse stijl werd gezien als een oorspronkelijke en sobere architectuur, die een authentieke spiritualiteit uitdrukte, in contrast met de meer emotionele gotiek of de wereldse classicistische stijlen. Daarnaast werd de stijl ook in eclectische contexten gebruikt, met name voor scholen, kazernes, ziekenhuizen en kloosters. Daar bood hij een symboliek van discipline, orde en eenvoud, die goed aansloot bij de waarden van de negentiende-eeuwse burgerlijke maatschappij. middenportaal, met gebeeldhouwde Kroning van Maria door beeldhouwer G. De Groot (1860) in het boogveldEen vlak omsloten door de binnenbegrenzing van een boog en de horizontale lijn die de aanzetten verbindt; meestal boven muuropeningen en soms versierd (beeldhouwwerk, blinde traceringen, cementtegels, …).. Erboven dito rondboogvenster, zoals het portaal1. In muur uitgespaarde ruimte voor een deur of toegang; - 2. Meer gesloten, voor of achter een gebouw geplaatste beschutting (voorbouw, vestibule). daterend van de restauratiecampagne van 1851-1860, waarvan de tracering later door P.V. Jamaer werd vervangen naar het model van de koorvensters; geflankeerd door rondboogvormigeBoog waarvan de kromming een halve cirkel beschrijft. blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met twee geledingen, omlijst door geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. colonnettenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd.. Door waterlijstenVooruitspringende rand in het gevelvlak die regenwater buiten gevel laat afdruppelen. gelede geveltop, versierd met blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. nissenUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld., per drie gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. in de eerste en één kleinere in de tweede geleding, met archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog. op doorgetrokken imposten en fijne colonnettenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met knoppenkapiteel; kijkspleten. Bekronende kruisen met sfeer. Noordelijke transeptgevel (1225-1250) in romaans-gotische overgangsstijl, gemarkeerd door steunberen met dubbele versnijding, hogerop overgaand in lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). met arcatuur van driepassen op kleine consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. met bladwerk, kapiteeltjes en tronies. Rondboogportaal met driepas, door P.V. Jamaer gekopieerd naar de zogenaamde “Proostdeur” van het koor. Erboven drielichtGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. van spitsbogige lancetvensters met colonnettes, gereconstrueerd op basis van aangetroffen resten. Gelijkaardige geveltop als in de zuidelijke transeptgevel, met oplopende centrale nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld.. Ten zuiden aanleunende, romaanse11de eeuw – 13e eeuw. De Romaanse architectuur ontstond in een periode van relatieve politieke stabiliteit na de invasies en onrusten van de vroege middeleeuwen. Ze ontwikkelde zich tegelijkertijd in Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje, van waaruit ze zich over heel Europa verspreidde. De stijl putte inspiratie uit de Karolingische en Ottomaanse architectuur, die op hun beurt hun vormentaal baseerden op Romeinse en Byzantijnse voorbeelden. De Romaanse stijl kan beschouwd worden als de eerste grote kunststijl van het middeleeuwse Europa. Haar opkomst en verspreiding waren het resultaat van intensieve culturele uitwisselingen en religieuze dynamiek, met name vanuit het kloosterleven en de pelgrimsroutes. Ze werd vooral toegepast op religieuze architectuur, zoals kathedralen, kerken en kloosters. Kenmerkend voor Romaanse cultusgebouwen zijn massieve stenen muren met kleine rondboogvormige muuropeningen en rijkelijk gedecoreerde muurschilderingen. Decoratieve elementen maken veelvuldig gebruik van rondbogen, terugkerend in portalen, friezen, nissen en lisenen. Overdekking gebeurt doorgaans met een vlak houten gewelf, en minder vaak met stenen ton-, kruis- of koepelgewelven. Het grondplan is meestal een Latijns kruis met zijbeuken, en onder het koor bevindt zich vaak een crypte, bedoeld als begraafplaats of voor de bewaring van relieken. In Brussel zijn nauwelijks Romaanse kerken in hun oorspronkelijke toestand bewaard gebleven. De meeste cultusgebouwen zijn door de eeuwen heen vergroot, gemoderniseerd of gerestaureerd, waardoor vandaag slechts fragmentarische delen van deze eerste, historische fase van de bouwgeschiedenis zichtbaar zijn. Heilige Kruiskapel (1200-1225) onder lessenaarsdakDak bestaande uit één hellend dakvlak., belijnd door lisenenDecoratieve, uitspringende, verticale geleding, vaak met andere liseen verbonden door boog(fries). met dubbele arcatuur; rondboogvenster en kruisvormige kijkspleet ten zuiden. Grotendeels ingebouwde ronde traptoren met kegeldak bij de kruisingtoren.
Koor (1250-1275) in vroeg-gotische stijl, gemarkeerd door steunberen met dubbele versnijding waarop consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en waterspuwersUitstekende buis of gooteinde voor de afvoer van hemelwater, vaak in de vorm van een dierlijk of diabolisch monster. met maskerkoppen. Rijk versierd entablement waarin uitgespaarde dakgoot, met vooruitspringende consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. met tronies en dierenkoppen, verbonden door gedifferentieerde bladwerkfriezen. Beeldhouwwerk vernieuwd tijdens de Jamaerrestauratie; enkele oorspronkelijke stukken bleven bewaard in het Broodhuis. Rondboogvensters met meerledige archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog. op halfzuiltjes met knoppenkapiteel; ingeschreven spitsboogvormig  tweelichtTweedelige lichtopening, door deelzuiltje gesplitst. en zeslob. Brede afgeschuindeSchuine vlakke kant aan een houten of stenen bouwonderdeel. sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel..
Heilige Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel (1654) in barokstijl aan de noordzijde van het koor. Constructie omringd door versneden steunberen, met brede rondboogvensters met ijzeren harnas, heden gedicht in de sluiting, en daklijst; schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. op dezelfde hoogte als het koor. GecementeerdeMet portlandcement bestrijken. lage aanbouw uit de 19e eeuw.
Sacristie (1751) aan de zuidzijde van het koor. Bak- en zandstenen constructie met één bouwlaag en zes bij drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), oorspronkelijk bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. en beschilderd onder een hogere bedaking. rechthoekige venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.; aflijnend kordonUitspringende, horizontale geleding over de hele breedte van een gevel, om verdiepingen te markeren of als verlenging van de (lek)dorpels., friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). en kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement)..



Interieur, met opvallende contrastwerking door het wijds, overvloedig verlichte laatgotische schip, en het lage, sombere romaans-gotische transept en koor.
Middenschip, zijbeuken en -kapellen ontpleisterd in 1873-1875. Opgebouwd uit zandsteen voor de constructieve delen en de parementen, baksteen voor de gewelf- kappen die bij de huidige restauratie worden herbepleisterd. Enkele bewaarde muurschilderingen met voorstelling van mannelijke en vrouwelijke heiligen op de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. en grotere composities op de wanden van de zijkapellen, uit eind 15e, begin 16e eeuw.
Onder de toren (begin 16e eeuw), portaalruimte onder netgewelf op consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. en bundelpijlersSamengestelde pijler bezet met (half)zuilen, pijlers of pilasters die bogen uit verschillende richtingen opvangt.. BarokPeriode: 17e eeuw De barok ontstaat aan het begin van de 17e eeuw in Italië, waar de stijl verbonden is met de Contrareformatie, een beweging van de rooms-katholieke Kerk die haar gezag tegenover het protestantisme wilde herbevestigen. De vormentaal van de antieke architectuur, die tijdens de renaissance werd herontdekt en geherinterpreteerd, wordt op een nieuwe, meer theatrale en expressieve manier toegepast. De barokarchitectuur onderscheidt zich door de afwisseling van concave en convexe oppervlakken, het gebruik van dynamische gebogen lijnen, een uitgesproken decoratieve uitbundigheid, het gebruik van plastische en complexe vormen en door contrasten tussen volle en lege vlakken en tussen licht en schaduw. In Brussel wordt de barok eerst toegepast in de religieuze architectuur en vervolgens in de burgerlijke architectuur. Kerkgebouwen volgen de voorschriften van het Concilie van Trente en worden opgetrokken naar het Romeinse model van de kerk Il Gesù (1568). De barokarchitectuur neemt het grondplan in Latijns kruis over, met een eenvormige ruimte voor de eredienst, een breed uitgewerkte gevel en een rijke decoratie, zowel aan de buiten- als aan de binnenzijde: uitsprongen, boven elkaar plaatsen van de klassieke orden, frontons met voluten, uitspringende kroonlijsten, nissen geflankeerd door voluten, brede entablementen, pilasters en zuilen met kapitelen geïnspireerd op de antieke orden, toortsen en putti. De barok draagt aan het einde van de 17e eeuw ook bij tot de diversifiëring van de gevels van Brusselse huizen, die evenwel trouw blijven aan de middeleeuwse puntgevel. Die laatste wordt verrijkt met omgekeerde voluten of in- en uitzwenkende vleugelstukken en een gebogen attiek. De gevels worden verdeeld door horizontale en verticale banden die de houten structuur van oudere huizen in steen vertalen. Het decor wordt aangevuld met een brede waaier aan barokke motieven (frontons, balusters, voluten, schelpmotieven, fakkels en gebeeldhouwde cartouches). Baksteen blijft zeer ruim toegepast, en wordt gecombineerd met witsteen en hardsteen, wat zorgt voor reliëfwerking en chromatische effecten. Steen blijft doorgaans voorbehouden voor decoratieve elementen en dragende onderdelen (plinten, hoekkettingen, gebogen lintelen, deuromlijstingen). Aan het einde van de 17e eeuw wordt het decor onder Franse invloed verder ontwikkeld en evolueert de barokstijl naar een classicerende barokstijl(gebogen en naar binnen gekrulde vleugelstukken, decoratieve vazen, guirlandes enz.)., drieledig eiken doksaal door G. De Bruyne (1705), met neogotischDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk). orgel. Schip (15e eeuw) met tweeledige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. met scheibogenarcade en lichtbeuk. Midden- en zijbeuken gescheiden door een spitsboogarcade op zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. met ronde schachtDe ruimte waarin de liftkooi en/of het tegengewicht bewegen, begrensd door de wanden, het plafond en de bodem van de put. De schacht kan gesloten of gedeeltelijk open zijn. , tweeledige octogonale sokkel, en kapiteelKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. met dubbele koolbladkrans onder octogonale dekplaat. Spitsboogvormige  vijflichten met archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog. op octogonale sokkels in de lichtbeuk. Pseudo-triforium opgevat als een smalle loopgang voor de ramenVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn., afgesloten door geajoureerdeOpengewerkt, voorzien van een stelsel van kleine, decoratieve openingen. borstweringen1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met centraal postament1. Rechthoekig voetstuk van een standbeeld; - 2. Balkvormige stenen bekroning; - 3. Stenen zijstukken van een balkonborstwering.. Laatgotisch maaswerk met diagonaal verweven S- en accoladebogenBoog bestaande uit twee in- en uitzwenkende boogdelen die bij hun snijding een spits vormen. waarbinnen driepassen. Kruisriboverwelving op gebundelde, kapiteelloze schalken met polygonaleRegelmatige veelhoek. sokkels, neerkomend op de zuilkapitelen. Op de zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. stenen beelden van apostelen, Onze-Lieve-Vrouw en de Heilige Jozef onder meer door J. Cosijn, Hiëronymus II Duquesnoy en Lucas Fayd’herbe (ca. 1645-1657), de sokkelsHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. met wapens en epitaaf van de schenkers; geschilderde wijdingskruisen. Zijbeuken met kruisriboverwelving, geopend op de zijkapellen, met spitse  scheibogen op gebundelde halfzuilenZuil die met het muurwerk verbonden is, maar slechts over de halve dikte uitspringt. in klaverbladvorm met koolbladkapitelen en polygonaleRegelmatige veelhoek. sokkels. Rechthoekige zijkapellen opgesteld tussen de verdoken steunberen, minder diep aan de noord- dan aan de zuidzijde, met kruisriboverwelving ; gehistoriseerde sluitstenenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met evangelistensymbolen en het Lam Gods aan de zuidzijde. Zelfde spitsbooglichten als in de middenbeuk. Zijaltaren in diverse stijlenVerticale zijden van een opening waarop een boog of latei rust. en uit verschillende perioden. Hoge blindeZonder opening; blind venster, schijnopening. muur boven de spitse  scheiboog van de kruising.
Transept (13e eeuw) opgebouwd uit zandsteen, grotendeels ontpleisterd. Constructieverschillen en de architectonische detailuitwerking, onder meer de onregelmatige vakverdeling van het zuidelijke gewelf, de kapiteelvormen en de gevelopstanden (cf. supra) wijzen op een zuid-noordwaartse opbouw. Kruising gemarkeerd door een kruisribgewelf met gehistoriseerde sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. met engel, en platte gordelbogen op massieve, twee aan twee gelijke kruispijlers met hoekcolonnettes; laat-romaanse bladkapitelen ten westen, vroeggotische knoppenkapitelen ten oosten. Transeptarmen onder dito overwelving, opgevangen door gebundelde en hoekcolonnettes met knoppenkapitelen, ten westen op laatgotische consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Tweeledige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur., met gedichte rondboogvensters met colonnettes, ten zuiden geringdVoorzien van een fijne, horizontale band. en ten noorden met knoppenkapiteel, boven de scheibogen van de zijbeuken. Zuidelijke transeptarm met sporen van 15e eeuwse muurschilderingen. Ten oosten geopend naar de Heilige Kruiskapel, onder kruisribgewelf met geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. ribben en gehistoriseerde sluitsteenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf., opgevangen door muraalbogen en driekwartzuiltjes met knoppenkapiteel. Oorspronkelijk drie kleine rondboogvensters, waarvan de twee oostelijke werden gedicht en het zuidelijke vergroot. Volledige beschildering met voorstelling van het Mysterie van de Heilige Drievuldigheid en de Verlossing der Mensheid door J.-B. Van Eycken (1851-1852); altaar met dode Christus door P. Dunion (1852) en glasraam met hertog Godfried I door J.-B. Capronnier (1852). Links ervan een gedichte vijfzijdige nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. (15e eeuw), bestemd voor de Heilige Kruisreliek, met straalgewelf en overvloedige wandversiering in laatgotische stijl, die bij de huidige restauratie wordt gerehabiliteerd. Noordelijke transeptarm met ten oosten de respectievelijk vroeg- en laatgotische scheibogen van de twee voormalige transeptkapellen, vervangen door de Heilige Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel. Middenpijler met grafmonument van Ch.-A. de Croy († 1624). NeogotischeDe Neogotische stijl in Brussel is een van de meest invloedrijke en langdurige neostijlen van de negentiende eeuw, en vormt een essentieel hoofdstuk in de geschiedenis van het Belgische eclecticisme en de katholieke heropleving na 1830. Deze stijl herneemt en herinterpreteert de vormen, constructieprincipes en symboliek van de middeleeuwse gotiek, en kreeg in Brussel zowel een religieuze, ideologische als nationale dimensie. De neogotiek ontstond in België in de context van het romantische nationalisme en de restauratie van religieuze architectuur, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland (Pugin, Ruskin) en Frankrijk (Viollet-le-Duc). In Brussel vond de stijl vruchtbare grond dankzij de samenwerking tussen de katholieke kerk, de overheid en invloedrijke architecten die de gotiek beschouwden als de ware christelijke bouwstijl van het middeleeuwse Europa. Tussen 1830 en 1914 ontwikkelde de Brusselse neogotiek zich van een restauratiestijl naar een volwaardig scheppende stroming, toegepast op kerken, scholen, kloosters en zelfs burgerlijke gebouwen. De Brusselse neogotiek herneemt de structurele en esthetische principes van de oorspronkelijke gotiek, maar vertaalt deze met negentiende-eeuwse middelen en materialen. Typische kenmerken zijn: verticalisme en sterke opwaartse dynamiek; spitsbogen, kruisribgewelven en pinakels; gebruik van natuursteen en baksteen, soms gecombineerd in polychrome patronen; rijk uitgewerkte venstertraceringen en maaswerk; toepassing van iconografische programma’s (beelden, glasramen) met religieuze of symbolische betekenis; nadruk op ambachtelijke detaillering en het expressieve karakter van de constructie. Daarnaast werden talloze interieurs, altaren, glasramen en meubilair in neogotische stijl ontworpen door kunstenaars en ateliers zoals dat van Jean-Baptiste Bethune, die de stijl vanuit Vlaanderen in Brussel hielp verspreiden. De neogotiek in Brussel omvat verschillende varianten: een romantisch geïnspireerde vroege fase, een wetenschappelijk-constructieve richting als restauratie-architectuur onder invloed van Viollet-le-Duc (vb: Broodhuis, Onze-Lieve-Vrouw ter Zavelkerk), in parallel met een creatieve scheppende stijl (vb: Sint-Bonifaaskerk), en een laat-eclectische fase waarin gotische motieven worden gecombineerd met neoromaanse of neorenaissance-elementen (vb: Redemptoristenklooster en de Sint-Magdalenakerk, Jette). De Neogotische stijl vertegenwoordigt in Brussel niet enkel een historische revival, maar ook een cultureel programma dat de identiteit van de hoofdstad mede vormgaf. Zij beïnvloedde de stedelijke morfologie, de beeldtaal van de religieuze architectuur en zelfs de decoratieve kunsten (glasramen, meubilair, smeedwerk). tochtportalen door de gebroeders Goyers (1876, 1883).
Koor (1250-1275) met één rechte traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) onder zesdelig kruisribgewelf en zevenzijdig koorhoofd onder achtdelig straalgewelf, met gehistoriseerde sluitstenenSluitsteen van een opening; weerhoudt de gewelfstenen in een boog of gewelf. respectievelijk Lam Gods en engel. Tweeledige opstandBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur. gemarkeerd door een met monsters en drolerieën versierde keellijst tussen de benedenmuur en de inspringende bovengeleding, uitgewerkt als omlopende galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden. vóór de vensterzone. Gewelfribben opgevangen door koppelbalken, rustend op ranke colonnettes met hoge sokkelHoge plint van een gevel; fungeert als voetstuk in ordonnantie van de gevel. en knoppenkapitelen met dubbele rij bladmotieven, onder de gordelboog gebundeld tot geringdeVoorzien van een fijne, horizontale band. kruispijlers, die vrijstaan vanaf de keellijst en aldus de bovengalerij vormen ; koppelbalken tegen de wanden alternerend steunend op halfzuiltjes en kapiteelconsoles. Rondboogvensters omlijst door colonnettes, aan de zuidzijde met dubbele, aan de noordzijde met enkele rij knoppenkapitelen. In de noordelijke wand zogenaamd “Proostdeur”: rondboogdeur met meerledige archivoltGeprofileerde of versierde omlijsting van een boog. en driepas in het boogveldEen vlak omsloten door de binnenbegrenzing van een boog en de horizontale lijn die de aanzetten verbindt; meestal boven muuropeningen en soms versierd (beeldhouwwerk, blinde traceringen, cementtegels, …)., op driekwartzuilen met knoppenkapiteel; in de zuidwand deur tussen het restant van de traptoren en de galerijOverdekte gang, aan één of beide zijden geritmeerd door zuilen, kolommen of pijlers, bogengang genoemd indien geritmeerd door arcaden.. Voorts resten van een armarium (muurkast), sacrarium en presbyterium. Stoffering in neoromaanse/neogotische stijl, daterend van de Jamaerrestauratie (1866-1869). Polychrome, decoratieve wand- en gewelfbeschildering door Charle-Albert, over resten van 15e eeuwse beschildering. Glasramen eveneens n.o.v. Charle-Albert geïnspireerd op deze van Bourges, uitgevoerd door Vander Poortere. Stenen hoogaltaar n.o.v. P.V. Jamaer, uitgevoerd door de gebroeders Goyers; voorts koorbanken en een tegelbevloering.
Heilige Sacraments- of Onze-Lieve-Vrouwekapel (1654) ten noorden van het koor, opgebouwd uit zandsteen met bakstenen gewelfkappen, ontpleisterd. Drie rechte traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en driezijdige sluiting, overkluisd door een kruisribgewelf met brede gordelbogen voorzien van casementen, opgevangen door barokke consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief.. Behouden koorvensters aan de zuidzijde; rondboogvensters in geprofileerde omlijsting aan de noordzijde. Barokke eikenhouten lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … met ingewerkte landschapsschilderijen, en beschilderd houten portiekaltaar (1658); markant marmeren grafmonument van de familie de Spinola door P.-D. Plumier (ca. 1716). Sacristie (1751) met bijzonder fraai interieur in régencestijl: eikenhouten lambriseringWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, … met ingewerkte kasten en schuiframen, en schilderijen door J.-B. Sévin; oorspronkelijk plafondschildering in trompe-l’œil.

Meubilair