Tuinwijk van de Lakense Haard

Geheel van twintig woningen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met traditionalistischePeriode: vanaf 1920 Traditionalistische architectuur duidt een manier van bouwen aan die zich bewust laat inspireren door vormen, materialen en vakmanschap uit het verleden. Het gaat om een houding die inzet op continuïteit en niet op een breuk met het voorgaande. De traditionalistische architectuur probeert geen volledig nieuwe stijl uit te vinden, maar veeleer de bouwkundige tradities van een streek, een land of een tijdperk te respecteren, te behouden of te herinterpreteren. Die tendens komt onder meer tot uiting na de twee wereldoorlogen: traditionalisten willen de stad identiek heropbouwen om zo het beeld van de oude stad te behouden. Zij verzetten zich tegen de modernisten, die het verleden volledig willen uitwissen. Kenmerkend voor traditionalistische architectuur is het gebruik van lokale of traditionele materialen (steen, baksteen, leisteen, hout), soms gecombineerd met moderne technieken en klassieke vormen en proporties (symmetrie, hellende daken, regelmatige gevelopeningen). Traditionalistische architectuur behoort niet tot één welbepaalde periode: het is vooral een architecturale houding die op verschillende momenten opnieuw verschijnt, vaak als reactie op snelle veranderingen of op bewegingen die als te vernieuwend worden beschouwd. Het traditionalisme beleefde met name een heropleving tijdens de jaren 1980-2000, als reactie op architectuur die als anoniem werd ervaren (grote gehelen, commerciële zones) invloed, in 1920 ontworpen in opdracht van de Lakense Haard door architecten Jean-Baptiste Dewin, Paul Robberechts en Maurice Selly.

De tuinwijk bestaat uit per twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. halfvrijstaande woningen en neemt de noordelijke punt in van een smal bouwblok dat in het oosten wordt afgebakend door de Paul Jansonstraat, in het noorden door de Romeinsesteenweg en in het westen door een deel van die steenweg dat een doodlopende straat vormt, de Kleine Romeinsesteenweg. Dit complex, samen met het complex dat aan weerszijden van de Gustave Demanetstraat werd aangelegd in 1922 (zie nr. 29 tot 43 en 58 tot 80), vormen de eerste en enige gehelen van het tuinwijktype dat dat Lakense Haard heeft gebouwd.

Er zijn zes typen woningen, waarvan er twee werden ontworpen door Dewin en de overige door Robberechts en Selly. Woningen met kleine tuin afgesloten door een heg. Bijna alle achtergevels werden op latere datum uitgebreid met een bijgebouw. Schrijnwerk vervangen, raamwerkVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn. oorspronkelijk met roedeverdelingDunne houten of metalen staaf in een kozijn waarin glasruiten worden bevestigd..

Ontwerpen van Dewin
Op nr. 2 en 4, 10 en 12, 14 en 16 Paul Jansonstraat, alsook op 341 en 343, 349 en 351, 357 en 359 Romeinsesteenweg, ontwerpen van architect Dewin, met twee typen plattegronden en opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur..

Volgens spiegelbeeldschema gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. rechthoekige woningen van één bouwlaag onder een schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde. van rode pannen dat in het midden van de achtergevel een afdak vormt voor de keukens. Op het voor- en achterschild, twee houten dakkappelen met vier gegroefde pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. In het dak, tussenmuren van uitspringende bakstenen uitmondend in schouderstukken onder bolvormig topstuk. Uitspringende daken met geprofileerde sparren. Bakstenen gevels met aan de bovenkant een bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. band. Muuropeningen onder hanenkamVlakke samengestelde latei, waarvan de stenen als boogstenen functioneren; in ruime zin slaat de term ook op een boog met een getrapte (pseudo-) boogrug. van opstaande bakstenen. Alle gevels thans beschilderd of bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen., behalve die van nr. 341 en 343.

Aan de Paul Jansonstraat, drie gelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de straatgevel. Twee ongelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de achtergevel. Keukendeur onder het afdak. Op de zijgevel, naar de achterkant, deur geflankeerd door twee ongelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur..
Binnen, vestibule achteraan, geflankeerd door een toilet en de trap naar de zolderRuimte onder het dak.. Grote kamer achteraan, met aanpalende keuken. Twee andere kamers vooraan.

Aan de Romeinsesteenweg, straatgevel met twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. naast een derde, smaller vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. In de hoek, open toegangsportiek met houten borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.. Aan deze zijde, kleine venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Twee ongelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de achtergevel. Keukendeur onder het afdak.
Binnen, vestibule in de hoek, met trap naar de zolderRuimte onder het dak. en toilet, diagonaal leidend naar een groot vertrek achteraan dat met de keuken in verbinding staat en toegang geeft tot twee andere vertrekken aan de voor- en de achtergevel.

Ontwerpen van Robberechts en Selly
Op nr. 6 en 8 Paul Jansonstraat, alsook op 337 en 339, 345 en 347, 353 en 355 Romeinsesteenweg, ontwerpen van architecten Robberechts en Selly, met twee typen plattegronden en vier typen opstandenBouwkundige tekening op schaal van een verticaal vlak van een gevel, een binnenmuur,…; in ruime zin het verticaal vlak van een gevel of muur..
Pannendaken met ingesnoerde dakgoot. Van de meeste venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdiepingen zijn de luiken verwijderd.

Op nr. 337 en 339, 353 en 355 Romeinsesteenweg, volgens spiegelbeeldschema gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. woningen, rechthoekig en met twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde., op eerste twee nummers met mansardedakGebroken kap of Frans dak met met steile ondervlakken en licht hellende bovenvlakken..
Op nr. 337 en 339, bakstenen gevels, thans bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. met imitatievoegen. Op de voorgevel, kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). doorbrekende puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. geflankeerd door een rondboogdeur onder boogvormige kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement).. In de geveltop, vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. onder een smal raamVast of bewegend houten of metalen omlijsting van een ruit binnen een kozijn.. Dakvenster op de zijgevel, met getraptGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. vensterLicht- en/of luchtopening in een muur., en aan de achterzijde. Aan deze zijde, deur geflankeerd door een klein vensterLicht- en/of luchtopening in een muur.. Schoorsteentop in de daknok.
Op nr.353 en 355, benedenverdieping in baksteen en bepleisterdeMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. verdieping, het geheel thans opnieuw bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. met imitatievoegen. Muuropeningen onder hanenkamVlakke samengestelde latei, waarvan de stenen als boogstenen functioneren; in ruime zin slaat de term ook op een boog met een getrapte (pseudo-) boogrug. van opstaande bakstenen. Op de voorgevel, korfboogdeur en vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping, één vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de verdieping. Twee ongelijke traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) op de achtergevel; deur geflankeerd door een smal vensterLicht- en/of luchtopening in een muur..
Binnen, op de benedenverdieping, “salle de famille” [familieruimte] vooraan, “cuisine-relaverie” [keuken-schotelhuis] met toilet achteraan. Op de verdieping, laterale trap die naar een loodrechte gang leidt waarop een grote kamer vooraan en twee ongelijke kamers achteraan uitgeven.

Op nr. 6, 8 Paul Jansonstraat en 345, 347 Romeinsesteenweg, verschillend uitgewerkte woningen, gekoppeldTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. op T-vormige plattegrond. Gevels met baksteen in het onderste gedeelte, het geheel thans bepleisterdMuur of plafond bedekt met een laag mortel op basis van een mengsel van kalk, gips of cement en zand, met of zonder andere fijne toeslagmaterialen. met imitatievoegen. Trappenhuizen aan de zijgevel voor de huizen rechts en aan de voor- of achtergevel voor de huizen links, verlicht door kleine getrapteGevel met een driehoekige bekroning die trapsgewijs versmalt. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Aan de achtergevels, open toilet met klapdeurtje.
Op nr. 6 en 8, woningen van twee bouwlagen onder schilddakDak met twee driehoekige dakvlakken aan de smalle zijde en twee trapeziumvormige aan de lange zijde.. Rechts, voorgevel met twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. naast een deur. Eén vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de verdieping. Links, zijgevel met de toegang en een schoorsteenkoker.
Op nr. 345 en 347, woningen van één bouwlaag onder zadeldakDak met twee hellende dakvlakken., met puntgevelsGevel waarvan de top driehoekig is. met schouderstukken en ankers(Smeedijzeren) bouwonderdeel waarmee de uiteinden van een balk in een muur worden bevestigd; soms ook louter decoratief.. Rechts, huis met puntgevelsGevel waarvan de top driehoekig is. evenwijdig aan de Romeinsesteenweg. Aan deze zijde, rondboogdeur en vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op de benedenverdieping, twee gekoppeldeTwee of meerdere identieke bouwelementen (vensters, zuilen, pilasters) die tot een groter (symmetrisch) geheel zijn samengevoegd. venstersLicht- en/of luchtopening in een muur. in de geveltop. Links, huis met puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. loodrecht op de Romeinsesteenweg. Aan deze zijde, twee ongelijke venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., de tweede onder een dakvensterUit het dakvlak opgaand stenen venster dat met de gevel in verbinding staat of er enkel door een kroonlijst van gescheiden is.. Aan de zijkant, puntgevelGevel waarvan de top driehoekig is. met de toegang en een schoorsteenkoker, geflankeerd door twee venstersLicht- en/of luchtopening in een muur.. Dakvenster aan de achtergevel.
Binnen, op de benedenverdieping, gemeenschappelijke ruimte en kamer. Toilet enkel van buiten bereikbaar. Op de verdieping, laterale trap die naar een loodrechte gang leidt, met daarlangs een grote kamer aan één kant en twee ongelijke kamers aan de andere.