Huis Tassel

Burgerwoning n.o.v. arch. Victor Horta, 1893.

Wordt beschouwd als baanbrekend ontwerp van Brusselse art nouveauPeriode: 1890 – 1914 De art nouveau is een kunststroming die zich in Europa voornamelijk tussen 1890 en 1910 ontwikkelt en een duidelijke breuk met de historische stijlen en de academische kunst van de 19e eeuw nastreeft. In België ontstaat de art nouveau in Brussel in 1893 met de bouw van het Huis Tassel door Victor Horta (1861-1947) en de privéwoning van Paul Hankar (1859-1901). Door af te stappen van de traditionele typologie met drie opeenvolgende vertrekken, holt Horta het centrum van de woning uit om er daglicht naar binnen te brengen. Vanuit die lichtkern ontvouwt zich vervolgens de binnenruimte. Hij ontwikkelt een esthetiek die vrijelijk is geïnspireerd op de plantenwereld, terwijl Hankar daar een geometrische vormentaal tegenover plaatst, waarbij hij sterker inzet op de kleureffecten die voortkomen uit het gebruik en de afwerking van verschillende materialen. Uit die twee benaderingen komen twee stromingen voort: de ene is geïnspireerd door de flora, met vloeiende en organische lijnen, de andere vertrekt van geometrische elementen en heeft een strakker en repetitiever vormenvocabularium. De art nouveau wordt toegepast op heel uiteenlopende bouwwerken: burgerwoningen en herenhuizen, schoolgebouwen, sociale woningen en handelszaken. Aanvankelijk wordt de art nouveau ontworpen voor een progressieve en welgestelde burgerij, maar de stijl wordt al snel gedemocratiseerd en groeit uit tot de modieuze vormentaal van een nieuwe generatie architecten. Zij leggen minder nadruk op de complexiteit van de binnenruimtes en meer op de uitwerking van de gevels. De versoepeling van de binnenstructuur van de woning leidt tot een vrijere gevelcompositie, met vensters in uiteenlopende vormen, verfraaid met bow-windows of erkers, loggia’s en balkons. Gevels veranderen bovendien door het gebruik van nieuwe materialen, zoals geglazuurde gekleurde baksteen, mozaïeken, decoratieve keramiek, zuiltjes en metalen lintelen. Daardoor beperkt de art nouveau zich vaak tot een toepassing binnen het eclecticisme, waarbij vooral de zorgvuldig uitgewerkte decoratieve details de geest van de stroming uitdrukken, zoals sgraffito, glas-in-loodramen, smeedijzerwerk en het artistiek ontwerp van het schrijnwerk of van allerlei boogvormige vensters..

Gebouwd in opdracht van  Émile Tassel, geometrieprofessor aan de Université Libre de Bruxelles en net als Horta lid van de vrijmetselaarsloge Les Amis philanthropes. Op perceel van 7,79 m breed en 29 m diep, wordt 20,8 m in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. genomen door huis. Programma voorzag in een woning voor vrijgezel die met zijn grootmoeder samenwoonde, graag vrienden ontving en zijn wetenschappelijk werk thuis wilde voortzetten. Na voltooiing van het huis, werkte Horta nog enkele jaren aan meubelontwerpen voor Tassel; tevens werden enkele kleine wijzigingen aan huis doorgevoerd (decoratie, verwarming), ongetwijfeld op vraag van Tassel.

Later een tijd betrokken door modehuis Norine en in 1956 verdeeld in kleine appartementen wat oorspronkelijk concept te niet deed. In zijn geheel beschermd volgens KB van 18.11.1976. Architect Jean Delhaye kocht in 1976 gebouw om het zijn oorspronkelijke pracht terug te geven; hij begon met restauratie in 1982.

In dit werk zijn alle kenmerken die Horta in zijn latere huizen zou ontwikkelen al aanwezig: gebruik van zichtbare ijzeren structuren, integratie van het decor in de structuur, soepel in elkaar overgaande ruimten, rijkelijk invallend daglicht, wintertuinGrotendeels met glas dichtgezette houten of metalen uitbouw van een huis; leefruimte met voornamelijk palmen en exotische planten. in hart van huis. Huis Tassel is een echt “portrethuis” en beantwoordde perfect aan wetenschappelijk programma van opdrachtgever. In huis Tassel experimenteerde Horta voor het eerst met door hem ontworpen ventilatie- en verwarmingssysteem – thans grotendeels buiten gebruik.

 

Net als Huis Solvay, Huis Van Eetvelde en de persoonlijke woning van de architect Victor Horta is het Huis Tassel sinds 2000 opgenomen in de lijst van het Werelderfgoed van de Unesco.

Gevel. Tegelijk ingepast in huizenrij en opvallend van vorm. Vier bouwlagen, waarvan één als tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen., en drie traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...). Gevel met regelmatige afwisseling van witsteen van Euville en van Savonnières. Op benedenverdieping banden onderaan en deuromlijsting in hardsteen.
Drieledige compositie met mooi evenwicht tussen stenen muurvakken en brede, volledige beglaasde muuropeningen van centrale bouwlaag. Smalle muuropeningen die per bouwlaag. versmallen en in hoogste bouwlaag. nog slechts lichtspleten zijn, dit in tegengestelde beweging tot centrale muuropeningen waarvan breedte en proporties die naar boven toe groter worden. Vrij lage benedenverdieping behandeld als onderbouwHoge sokkel, reikend tot ongeveer het midden van de toegang; meestal in hardsteen.; centrale monumentaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. toegangsdeur in sculpturale omlijsting onder brede keellijstvormende en gebogen lateiBalkvormig element van hout, steen, beton of metaal dat een muuropening overspant en bovenliggend metselwerk steunt.. Imposante gebogen kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement). boven deur vormt zowel luifelAfdak boven de ingang van een huis of handelszaak. als basis van erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. met erg kenmerkende zichtbare metalen dragende structuur en bijzonder plasticiteit. VensterLicht- en/of luchtopening in een muur. op tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. geritmeerd door vijf zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. waarvan basis en kapitelenKopstuk van een zuil, pijler of pilaster; algemeen om de gedragen last op een smaller draagvlak over te brengen. als klauwen gesculpteerd zijn. In derde bouwlaag vier slanke metalen zuilenCilindervormig steunpunt; vaak voorzien van basis en kapiteel. De kleine en/of dunne variant ervan wordt colonnet genoemd. samengesteld uit met elkaar verbonden metalen balken; borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. met arabeskenOrnament met slingerende grondlijn, bekleed met bladeren, bloemen, vruchten, gedeelten van mensen- of dierenbeelden in grillige vormen, maar op sierlijke wijze geschikt en aaneengestrengeld. van aan elkaar geklonken platte ijzeren profielen. ErkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. in vierde bouwlaag bekroond met terras met stenen basis en soberder smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust.; in deze bouwlaag wordt gevel terug vlak; centraal vensterLicht- en/of luchtopening in een muur. met twee metalen gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. zuiltjes onder I-balkIJzeren latei met I-profiel.. Krachtig hoofdgestelHoog horizontaal lijstwerk ter bekroning van een gevel. met uitspringende friesHorizontale band om een muurvlak in te delen of aan de bovenzijde te begrenzen; al dan niet beschilderd of versierd (terracotta, sgrafitto, cementtegels…). op rij consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. die één op twee gericht zijn met consolesVoornamelijk voluut- of S-vormig kraagstuk, soms ook louter decoratief. van houten kroonlijstStelselmatig uitkragende geprofileerde lijst boven een muur of een ander belangrijk bouwdeel (entablement)..

Achtergevel. Bijzonder sober. Ter hoogte van souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping. vertrekkende en tot eerste verdieping lopende centrale erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld., die zorgt voor meer ruimte en licht in achterste vertrekken.

Interieur. In huis Tassel breekt Horta definitief met traditioneelPeriode: 17e-18e eeuw In Brussel verwijst traditionele architectuur naar een specifieke bouwwijze tijdens de periode die de 17e eeuw en de eerste helft van het 18e eeuw omvat. Het betreft een bouwtechniek waarbij bakstenen metselwerk, gemetseld met kalkmortel, wordt gecombineerd met natuursteen (onderbouw of plint, kruisvensters, kroonlijst, enz.) op een draagstructuur die bestaat uit een assemblage van zichtbare hoofdbalken en houten vloerbalken, die de muurvlakken onderling verbinden door middel van smeedijzeren ankers, zichtbaar in de gevel (rechte ankers of lelieankers). De vloeren zijn opgebouwd uit vrij brede planken, en de vertrekken worden soms ontsloten door een houten wenteltrap met centrale kern. De ruimte onder het dakgebinte beschikt over een verhoogde dakvoet en genummerde spanten. Onder het gebouw bevindt zich een stenen kelder, gemetseld met kalkmortel en overdekt door een groot, licht afgeplat tongewelf, dat haaks op de straat is georiënteerd. Die techniek wordt gebruikt voor de bouw van woonhuizen en komt voornamelijk voor in het historische centrum van Brussel. Gezien de woondichtheid en de smalle percelen is het meest voorkomende woningtype het diephuis. Een diephuis heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit drie opeenvolgende delen: een voorhuis, een binnenkoer en een achterbouw (het achterhuis). Beide volumes worden verbonden door een zijvleugel. Dwarshuizen, met een zadeldak evenwijdig met de straat, komen eerder voor buiten de gebieden met hoge dichtheid of langs invalswegen. De gevel blijft trouw aan de middeleeuwse puntgevel, waarvan het prototype in Brussel in de 15e eeuw opduikt. Bij dat type gevel versmallen de bovenzijden trapsgewijs of lopen ze, zij het minder frequent, via doorlopende hellingen uit in een punt. In de loop van de 17e eeuw wordt de topgevel verrijkt met decoratie die aan lokale varianten van de renaissance- en barokstijlen ontleend zijn (gebogen lijnen, voluten, rechte of omgekeerde consoles). Het fronton wordt pas courant toegepast vanaf de jaren 1730–1740. grondplan van Brusselse woningen. Het huis bestaat uit twee parallelle volumes, elk onder eigen zadeldakDak met twee hellende dakvlakken.. In volume aan straatkant ontvangst- en werkruimten: op benedenverdieping spreekkamer; op tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. rookkamer en laboratorium, op eerste verdieping bureau en op tweede verdieping studiekamer. In diepere volume aan achterkant dienstruimten en woonruimten: keukens in hoog souterrainHoge kelder of half verzonken verdieping.; op verhoogde benedenverdieping salon-eetkamer; op eerste verdieping grote kamer en kleine eetkamer; op tweede verdieping twee slaapkamers. Dit gedeelte volledig verbonden met diensttrap. In ruimte van 5,30 m lang tussen twee volumes, twee lichtkoepels die respectievelijk hoofdtrappenhuis en wintertuinGrotendeels met glas dichtgezette houten of metalen uitbouw van een huis; leefruimte met voornamelijk palmen en exotische planten. op benedenverdieping verlichten. Twee volumes over drie verdiepingen door bordessen1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. met elkaar verbonden.

Grondplan. Georganiseerd rond as die vertrekt van toegangsdeur, het huis doorkruist en eindigt in het midden van de absis van de eetkamer.

Vertrekken liggen symmetrisch aan weerszijden van deze as: links van inkom vestiaire en toilet, rechts kleine spreekkamer; beide ruimten zowel verbonden met kleine inkomhal als met octogonale vestibule. Vanuit spreekkamer en vestibule, rechtstreekse toegang tot trap naar kelder. Muren van kleine inkomhal bekleed met groen imitatiemarmer. Centrale dubbele deur uitgevend op octogonale vestibule; glas-in-lood in groen en purper Amerikaans en craquelé-glas met motief van bloeiende bloembollen.
Octogonale hal met japoniserende lambriseringenWandbetimmering, meestal bestaande uit paneelwerk, aangebracht tegen een binnenmuur (vaak het onderste gedeelte ervan); later ook in marmer, stucwerk, …; in plafond doornenmotief; vloer in marmermozaïek met spiraalvormig motief rond warme-luchtrooster; in het midden zeven traptreden naar verhoogde benedenverdieping die volledig achterste gedeelte van huis in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. neemt.

In licht badend bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. leidt naar wintertuinGrotendeels met glas dichtgezette houten of metalen uitbouw van een huis; leefruimte met voornamelijk palmen en exotische planten. onder schuine koepelBolvormig gewelf op cirkelvormige, elliptische, vierkante of veelhoekige basis., visueel voortgezet in grote spiegel1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. die ruimte vergroot; rechts eretrap tot eerste verdieping; plafond van bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. bestaande uit structuur van smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… bogenConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden., rustend op metalen zuiltjes; muurschildering van arabeskenOrnament met slingerende grondlijn, bekleed met bladeren, bloemen, vruchten, gedeelten van mensen- of dierenbeelden in grillige vormen, maar op sierlijke wijze geschikt en aaneengestrengeld. en gestileerde plantenmotieven in uitlopende kleuren van groen en oranje, ontworpen door Henri Baes; deze motieven zijn overgenomen in ijzerwerkVerzameling van alle metalen elementen van een gebouw., marmermozaïek van vloeren en lampen. Centraal salon en eetkamer eindigend in vijfhoekige absis; ruimten volledig zichtbaar vanaf bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. via deuren of beglaasde panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting.. Links van eetkamer bijkeuken met keukenliftEen lift die voornamelijk bestemd is voor het vervoer van goederen/voorwerpen.  en rechts diensttrap naar keuken. In salon boven centrale deur, muurschildering met chrysantenmotief; houten plafond met contrasterende metalen balken die structuur zichtbaar maken. Transversale caissons in plafond van salon en longitudinale in dat van eetkamer. Eiken Hongaars parket.
Trap in lichte beuk.

Rookkamer op tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. biedt uitzicht op ontvangstruimten van benedenverdieping; divan passend in erkerraam; laatst genoemde met japoniserend glas-in-loodraam; rookkamer links geflankeerd door badkamer met toilet en rechts door laboratorium. Vanaf tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. trap naar bordes1. Verhoogd platform vóór de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden; - 2. Vloertje, boven aan of midden in een trap. van eerste verdieping. Groot japoniserend glas-in-lood-raam met zeelandschap; vanuit trappaalHoofdbaluster aan de eerste trede van een trap. vertrekken soepele stengels in messing, eindigend in lampenkappen. In bovenste trapgedeelte architecturale nisUitsparing in de dikte van een muur, kan rechthoekig zijn of onder een boog, achtervlak kan vlak, segmentvormig, halfrond of gebogen zijn; diepe nis voor standbeeld. met sculptuur David van Godefroid Devreese. Eretrap eindigend op eerste verdieping. Aan straatkant bureau van Tassel. Aan tuinzijde kleine salon en slaapkamer met erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. met drie venstersLicht- en/of luchtopening in een muur., voorbehouden voor grootmoeder van Émile Tassel. Aan kant van slaapkamer, toiletkamer met twee deuren, één naar kamer en andere naar gang naast kleine salon, waar trap vertrekt naar hogere verdiepingen. Hier ruimtelijke indeling vrijwel zelfde als die van eerste verdieping: aan straatzijde, kleine studeerkamer; aan tuinzijde twee kamers met toiletkamer; balkon op erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld. van eerste verdieping.

Meubilair thans verspreid; deels ontworpen door Horta, deels gekocht in galerie “L'Art Nouveau” van S. Bing (Parijs).

Beschermd op 18.11.1976.