Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Typologie(ën)
universiteit
Ontwerper(s)
William DEFONTAINE – architect – 1907-1908
Juridisch statuut
Procedure tot bescherming sinds 06 juli 2023
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Inventaris(sen)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
Onderzoek en redactie
2021
id
Urban : 39899
Beschrijving
Gebouw in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl n.o.v. architect William Defontaine,
1907-1908.
Gebouwd als uitbreiding van het pand gelegen in de Louizalaan 90 te Brussel waarvoor de oorspronkelijke stallingen van dit pand de plaats moesten ruimen (zie L’avenue Louise et les rues adjacentes Considérations historiques, urbanistiques et architecturales, noot 16: architect Janlet, 1870).
Geschiedenis
Het pand wordt in 1907-1908 opgetrokken op verzoek van de Université nouvelle de Bruxelles, een instelling die zich in 1894 van de Université libre de Bruxelles (ULB) had afgescheiden. Sinds 1884 verkeert de ULB in een diepe crisis: de progressisten bestempelen de werking van de universiteit als ondemocratisch. Deze spanningen bereiken het kookpunt wanneer rector Hector Denis (1842-1913) in 1893 het initiatief neemt de Franse aardrijkskundige Élisée Reclus (1830-1905) uit te nodigen. De raad van bestuur van de ULB verzet zich tegen de komst van deze beruchte anarchist op de campus. Voor sommigen komt dit neer op een aantasting van de vrijheden van onderzoek en onderwijs. Dit incident ligt aan de basis van een afscheiding in de universiteit, waarna de Université Nouvelle et de l’Institut des Hautes Études wordt opgericht.
Wetenschappers en politici zoals P. Janson, Ed. Picard, G. De Greef, E. Vandervelde, L. de Brouckère, H. Lafontaine steken de hoofden bij elkaar en zorgen ervoor dat Reclus voorlopig in de lokalen van de Loge maçonnique des Amis Philanthropes mag onderrichten. Vervolgens stichten ze de Université Nouvelle et l’Institut des Hautes Études, die de nieuwe pedagogie aanhangt die wordt belichaamd door met name Ovide Decroly (1871-1932).
Het Institut des Hautes Études geeft gratis avondonderwijs en alle lagen uit de bevolking zijn er welkom. Nieuwe wetenschappen zoals sociologie, psychologie en criminologie staan op het programma. Onder invloed van Edmond Picard vinden er daarnaast culturele en kunstconferenties plaats, waar onder meer Georges Eekhoud, Camille Lemonnier en Victor Horta het woord nemen. Het instituut onderscheidt zich evenzeer door een internationaal wetenschapsbeleid; onder de genodigden treffen we persoonlijkheden aan als de historicus Charles Seignobos, de dichter Guillaume Apollinaire, de sociologen en antropologen Enrico Ferri en Cesare Lombroso alsook Maksim Kovalevsky en Eugène De Robertis.
De Université Nouvelle maakt er ook een punt van vrouwen onder haar studenten en professoren te tellen. Het instituut nodigt meerdere spreeksters uit, waaronder de Poolse feministe Marya Chéliga-Loewy of de Britse Cicily Dean Corbett. In samenwerking met de musicoloog Charles Van den Borren was Charlotte Speyer - beter gekend onder haar getrouwde naam Lalla Vandervelde - van 1906 tot 1919 verantwoordelijk voor de programmering van het instituut. Hoogst uitzonderlijk in die tijden!
Met haar Institut des Hautes Études wordt de Université Nouvelle zowel in Brussel als op het internationale podium een instelling met een klinkende naam inzake onderwijs en opvoeding.
Terwijl alle andere universiteiten gesloten zijn, gaan de lessen tijdens de Eerste Wereldoorlog voort. Na de oorlog besluiten de leden de aparte universiteit te ontbinden en weer in de ULB op te gaan, op het paradepaardje na: het Institut des Hautes Études de Belgique zet zijn activiteiten voort in de lokalen van de Eendrachtstraat. In 1922 wordt het I.H.E.B. een vereniging zonder winstoogmerk. In 1965 neemt de instelling haar intrek in de Solboschcampus.
Het pand in de Eendrachtstraat is een van de laatste overgebleven getuigen van dit pedagogische en wetenschappelijke instituut in Brussel. De belangrijkste collegezaal voor de avondlessen en -lezingen van het instituut is er namelijk tot op heden bewaard gebleven. Dit was de hoofdinrichting voor deze baken van de progressieve cultuur aan het begin van de twintigste eeuw. Tal van documenten wijzen op het grensverleggende nagelaten wetenschappelijke erfgoed van deze instelling (brieven, rapporten, facturen, plattegronden, foto's, programma's, enzovoort). Ze worden bewaard door de archiefdienst van de ULB.
Beschrijving
Gebouw met twee bouwlagen; de benedenverdieping wordt sinds 1977 ingenomen door handelsactiviteiten met uitstalraam, ter vervanging van een inrijpoort geflankeerd door een brede opening. Licht gekleurde bakstenen gevel, over de breedte voorzien van speklagen in natuursteen, en nagenoeg helemaal in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. genomen door een houten erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld.. Sierlijke daklijst met korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken..
Interieur
de voormalige collegezaal van de Université nouvelle, voorzien van een tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. die is afgesloten door een metalen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. en die wordt bereikt via een trap met een houten leuning; dit alles in een eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl. Ruimte verlicht door een lichtkoepel. Ook het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. dat naar de bovenverdieping voert, is nog oorspronkelijk.
Gebouwd als uitbreiding van het pand gelegen in de Louizalaan 90 te Brussel waarvoor de oorspronkelijke stallingen van dit pand de plaats moesten ruimen (zie L’avenue Louise et les rues adjacentes Considérations historiques, urbanistiques et architecturales, noot 16: architect Janlet, 1870).
Geschiedenis
Het pand wordt in 1907-1908 opgetrokken op verzoek van de Université nouvelle de Bruxelles, een instelling die zich in 1894 van de Université libre de Bruxelles (ULB) had afgescheiden. Sinds 1884 verkeert de ULB in een diepe crisis: de progressisten bestempelen de werking van de universiteit als ondemocratisch. Deze spanningen bereiken het kookpunt wanneer rector Hector Denis (1842-1913) in 1893 het initiatief neemt de Franse aardrijkskundige Élisée Reclus (1830-1905) uit te nodigen. De raad van bestuur van de ULB verzet zich tegen de komst van deze beruchte anarchist op de campus. Voor sommigen komt dit neer op een aantasting van de vrijheden van onderzoek en onderwijs. Dit incident ligt aan de basis van een afscheiding in de universiteit, waarna de Université Nouvelle et de l’Institut des Hautes Études wordt opgericht.
Wetenschappers en politici zoals P. Janson, Ed. Picard, G. De Greef, E. Vandervelde, L. de Brouckère, H. Lafontaine steken de hoofden bij elkaar en zorgen ervoor dat Reclus voorlopig in de lokalen van de Loge maçonnique des Amis Philanthropes mag onderrichten. Vervolgens stichten ze de Université Nouvelle et l’Institut des Hautes Études, die de nieuwe pedagogie aanhangt die wordt belichaamd door met name Ovide Decroly (1871-1932).
Het Institut des Hautes Études geeft gratis avondonderwijs en alle lagen uit de bevolking zijn er welkom. Nieuwe wetenschappen zoals sociologie, psychologie en criminologie staan op het programma. Onder invloed van Edmond Picard vinden er daarnaast culturele en kunstconferenties plaats, waar onder meer Georges Eekhoud, Camille Lemonnier en Victor Horta het woord nemen. Het instituut onderscheidt zich evenzeer door een internationaal wetenschapsbeleid; onder de genodigden treffen we persoonlijkheden aan als de historicus Charles Seignobos, de dichter Guillaume Apollinaire, de sociologen en antropologen Enrico Ferri en Cesare Lombroso alsook Maksim Kovalevsky en Eugène De Robertis.
De Université Nouvelle maakt er ook een punt van vrouwen onder haar studenten en professoren te tellen. Het instituut nodigt meerdere spreeksters uit, waaronder de Poolse feministe Marya Chéliga-Loewy of de Britse Cicily Dean Corbett. In samenwerking met de musicoloog Charles Van den Borren was Charlotte Speyer - beter gekend onder haar getrouwde naam Lalla Vandervelde - van 1906 tot 1919 verantwoordelijk voor de programmering van het instituut. Hoogst uitzonderlijk in die tijden!
Met haar Institut des Hautes Études wordt de Université Nouvelle zowel in Brussel als op het internationale podium een instelling met een klinkende naam inzake onderwijs en opvoeding.
Terwijl alle andere universiteiten gesloten zijn, gaan de lessen tijdens de Eerste Wereldoorlog voort. Na de oorlog besluiten de leden de aparte universiteit te ontbinden en weer in de ULB op te gaan, op het paradepaardje na: het Institut des Hautes Études de Belgique zet zijn activiteiten voort in de lokalen van de Eendrachtstraat. In 1922 wordt het I.H.E.B. een vereniging zonder winstoogmerk. In 1965 neemt de instelling haar intrek in de Solboschcampus.
Het pand in de Eendrachtstraat is een van de laatste overgebleven getuigen van dit pedagogische en wetenschappelijke instituut in Brussel. De belangrijkste collegezaal voor de avondlessen en -lezingen van het instituut is er namelijk tot op heden bewaard gebleven. Dit was de hoofdinrichting voor deze baken van de progressieve cultuur aan het begin van de twintigste eeuw. Tal van documenten wijzen op het grensverleggende nagelaten wetenschappelijke erfgoed van deze instelling (brieven, rapporten, facturen, plattegronden, foto's, programma's, enzovoort). Ze worden bewaard door de archiefdienst van de ULB.
Beschrijving
Gebouw met twee bouwlagen; de benedenverdieping wordt sinds 1977 ingenomen door handelsactiviteiten met uitstalraam, ter vervanging van een inrijpoort geflankeerd door een brede opening. Licht gekleurde bakstenen gevel, over de breedte voorzien van speklagen in natuursteen, en nagenoeg helemaal in beslagVerzameling van metalen elementen op een deur of raam. genomen door een houten erkerRechthoekig of veelhoekig uitbouwsel, als het ware op de gevel geplakt en daardoor deel uitmakend van de achterliggende ruimte; vaak over één of meer verdiepingen gestapeld.. Sierlijke daklijst met korbelen1. Diagonale houten balk ter ondersteuning van overkragende elementen zoals een luifel, een kroonlijst,…; 2. Balk om de verbinding tussen trekker en spantbeen in een kapspant te versterken..
Interieur
de voormalige collegezaal van de Université nouvelle, voorzien van een tussenverdiepingLage verdieping tussen twee bouwlagen; vaak boven commerciële benedenverdieping gelegen. die is afgesloten door een metalen borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. en die wordt bereikt via een trap met een houten leuning; dit alles in een eclectischePeriode: ca. 1840-1914. Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850 ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl, ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen, fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van Brussel (de Brusselse voorsteden). In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te weerspiegelen. In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer, keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel, erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken, zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken. De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis: een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap, vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas). De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt: een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of bow-windows. Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel. De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk, uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk, soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz. Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl. Ruimte verlicht door een lichtkoepel. Ook het trappenhuisGedeelte van een gebouw waarin de trappen zijn ondergebracht. dat naar de bovenverdieping voert, is nog oorspronkelijk.
Bronnen
Archieven
SAB/OW 394 (1907-1908), 93689 (1977).
Publicaties en studies
De Greef, G., L’Université
Nouvelle: sa situation matérielle et morale, Brussel, 1909.
Despy-Meyer, A., Inventaire des archives de l’Université
nouvelle de Bruxelles, 1894-1919, déposées aux Archives de l’Université de
Bruxelles, Brussel, 1973.
Elmer, M.,
Bardez, R., L’Université
Nouvelle de Bruxelles et l’Institut des Hautes Études: une brève notice
historique, étude inédite, Université libre de Bruxelles, 2021, 6 p.
Noël,
F., 1894: L'Université libre de Bruxelles en crise, Bruxelles, Université Libre de Bruxelles, 1988.
Uyttebrouck, A.,
Despy-Meyer, A. (o.l.v.), Les cent-cinquante ans de l’Université libre de Bruxelles
(1834-1984), Université libre de Bruxelles éd., Brussel, 1984, pp.
22-23.
Tijdschriften
Van Rooy,
W., «L’Agitation étudiante et la fondation de l’Université Nouvelle en 1984», in Revue Belge d’Histoire Contemporaine, 1-2, 1976, pp.
197-241.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
